تالاب انزلی

تعریف تالاب

بر اساس تعریف کنوانسیون رامسر، تالاب عبارت است از مناطق مردابی- آبگیر- تورب زار، و مجموعه های آبی بصورت طبیعی، مصنوعی، دایم یا موقت با آب ساکن، جاری، شیرین، لب شور، یا شور مشتمل بر آن دسته از آبهای دریایی که عمق آب در کشند پایین تر از 6 متر تجاوز نکند (مجنونیان، 1377). هدف اصلی کنوانسیون رامسر در 1971 به امضای کشورهای متعهد از جمله ایران رسید، حفاظت و استفاده خردمندانه از تالاب ها از طریق اقدامات ملی و همکاری های بین المللی به منظور دستیابی به توسعه پایدار است. (2008، jones)

تالاب انزلی

ترکیب اکوسیستم های خشکی و دریایی موجب پدیدار شدن زیستگاه هایی می شوند که به آنان تالاب یا مرداب می گوییم. تالاب انزلی از نوع تالابهای ساحلی (coastal wetland) بوده و بوسیله یک کانال کشتیرانی که با دو موج شکن حمایت می شود، به دریای خزر متصل است. تالاب انزلی در حاشیه جنوبی دریای خزر واقع شده است. حوزه آبریز تالاب دارای مساحتی حدود 374 هزار هکتار است. این تالاب از شمال به دریای خزر، از شرق به پیر بازار، از جنوب به صومعه سرا و بخشی از رشت و از غرب به کپور چال و آبکنار محدود می شود.

تبدیل زمین و ورود رسوبات و انواع آلاینده ها و مواد مغذی به تالاب، باعث کاسته شدن از عمر طبیعی این اکوسیستم آبی با ارزش شده است، بطوریکه در صورت ادامه وضعیت کنونی، این تالاب بسیار زودتر از سرنوشت طبیعی خود از میان خواهد رفت (قهرمان وعطار، 1381، توکلی و ثابت رفتار، 1381).

تالاب انزلی در سال 1354 در فهرست تالابهای بین المللی کنوانسیون رامسر به ثبت رسید (کنوانسیون رامسر، 1975) و همچنین سازمان بین المللی حیات پرندگان این تالاب را بعنوان زیستگاه با اهمیت برای پرندگان تشخیص داده است. (1994, Evans) و (منصوری، 1372؛ خوشه چین، 1372). منطقه حفاظت شده سیاه کشیم نیز از مشرق به تالاب انزلی محدود است.

معرفی منطقه

مجموعه تالاب انزلی شامل 4 بخش شرقی، غربی آبکنار، مرکزی، سلکه و سیاه کشیم است. این تالاب در فهرست رامسر قرار داشته و منطقه ثبت شده آن در این فهرست شامل تمام تالاب انزلی، تالاب سیاه کشیم، منطقه حفاظت شده سلکه و سایر آب بندان های متعدد محدوده تالاب است (قهرمان و عطار، 1381).

این تالاب در عرض 28 تا 37 شمالی و طول 25 تا 49 شرقی واقع شده و از شمال به دریای خزر، از جنوب به صومعه سرا، از شرق به پیربازار و از غرب به کپورچال و آبکنار محدود است و در استان گیلان و در جنوب شهرستان بندر انزلی قرار دارد.

تالاب انزلی جزء تالاب های طبیعی و آب شیرین کشور بوده و دارای 11 رود اصلی و 30 رود فرعی است که پس از آبیاری مزارع و شالیزارها به همراه جریان های سطحی حوزه آبریز تالاب به آن وارد می شوند. حداکثر عمق آب تالاب در بهار و در نواحی غربی تالاب به 5/2 متر می رسد که بدلیل نوسان های سطح آب دریای خزر، این مقدار متغیر است (توکلی و ثابت رفتار، 1381).

حوزه آبریز تالاب  مساحتی برابر 374 هزار هکتار دارد که از مساحت فوق 9/53 % را جنگل و مرتع و 2/33 % را زمین های کشاورزی و 7/8 % را تالاب، آب بندان ها و استخرها تشکیل می دهند و مناطق انسان ساخت 7/3 % استفاده از زمین را به خود اختصاص داده اند.

پوشش گیاهی و جانوری تالاب انزلی

پوشش گیاهی تالاب انزلی به 3 دسته کلی تقسیم می شوند:

ü     گیاهان اراضی پیرامون تالاب: اراضی اطراف تالاب دارای خاک مرطوبی است بنابراین گیاهانی که به رطوبت زیادی نیاز دارند آنجا رشد می­کنند. اغلب گیاهان این بخش درخت­ها و درختچه­ها هستند که از جمله آن شب خسب، درمنه، توسکا قشلاقی، نخل تالابی و سازو می­باشد.

ü     گیاهان حاشیه ای یا پایابی: ریشه این گیاهان در خاک، بخش پایینی آن در آب و برگ­ها و گل­هایش خارج از آب است. از جمله آن شامل نی (بوریا)، لویی، علف هفت بند، تیر کمان آبی، لاله تالابی، هزارنی، دم اسب، پونه آبی، بارهنگ آبی و ...

ü     گیاهان شناور: برگ­های این گیاهان بر سطح آب شناور است و ریشه آنها در بستر تالاب و عموماً گل­هایشان خارج از آب است. از جمله آن سرخس آبزی، علف قورباغه (هیدروکاریس)، انواع عدسک آبی، انواع علف هفت بند، آزولا، نیلوفر آبی زرد، نیلوفر آبی سفید و ...

ü     گیاهان غوطه ور: این دسته بطور کامل یعنی با تمام اعضاء رویشی و زایشی خود در آب غوطه­ورند و ممکن است گل آن­ها در سطح آب شکفته شود. از این گروه می­توان به گیاهان زیر اشاره کرد؛ انواع جلبک ها، گوشاب شانه ای، تیزک، هزار لرگ، سراتوفیلوم شناور و...

لازم به ذکر است گیاه غیر بومی آزولا از نظر فیزیولوژیکی در سطح آب زندگی می­کند و قرار گرفتن هزار قطعه آن کنارهم، باعث جلوگیری از رسیدن اکسیژن و نور به آب و درنتیجه کاهش نمو و تکثیر آبزیان تالاب می شود.

در ادامه به معرفی برخی گونه های جانوری منطقه می پردازیم:

جانوران که اعضا مهم هر اکوسیستم محسوب می­شوند، مصرف کننده انرژی در زنجیره غذایی هستند و در عین حال روند طبیعی را در محیط حفظ می­کنند. در تالاب­ها خصوصاً تالاب انزلی که شرایط اقلیمی و اکولوژیکی خاصی دارند، جانوران بسیاری اعم از مهره­داران و بی­مهرگان یافت می­شوند که با یکدیگر مجموعه­ای کامل و پایدار تشکیل می­دهند.

آبزیان:

از ماهیان تالاب انزلی یازده گونه آن بومی، هشت گونه مهاجر و یک گونه نیمه مهاجر است که برای تخم­ریزی، زاد و ولد و گاه زیستن به تالاب می­آیند.

ماهیان بومی تالاب: اردک ماهی، ماش ماهی، سیاه کولی، لای ماهی، سفید کولی، گربه ماهی حاجی طرخان و آمور سفید.

ماهیان مهاجر: سیم، سوف، کلمه، سفید، سس ماهی، کپور.

پرندگان:

تالاب انزلی محلی مناسب برای زمستان­گذرانی، تخم گذاری و جوجه آوری پرندگان مهاجر و محلی امن برای زندگی دائمی پرندگان بومی است. این تالاب به دلیل قرار گرفتن در مسیر مهاجرت پرندگان شمالی، در فصول سرد سال یکی از مهم­ترین پناهگاه­ها برای این جانوران محسوب می­شود. بطوریکه چند گونه از پرندگانی که در معرض تهدید جهانی هستند در این منطقه زمستان گذرانی می­کنند نظیر باکلان کوچک، پلیکان خاکستری، غاز پیشانی سفید کوچک، عقاب دریایی دم سفید و خروس کولی.

پرندگان بومی: کشیم کوچک، باکلان کوچک، بوتیمار کوچک، حواصیل شب، حواصیل زرد، گاو چرانک، حواصیل ارغوانی، فلامینگو، عروس غاز، غاز پیشانی سفید کوچک، قوی فریادکش، قوی کوچک، خوتکا و...

(دریای خزر یکی از مهمترین مناطق زیستگاهی پرندگان آبزی مهاجر است این دریا در مرکز توزیع جغرافیایی جمعیت غازها و اردک ها(مرغابی ها) غرب سیبری، خزر و نیل واقع شده و هر ساله در این مسیر پرواز بیش از ۱۰ تا ۱۲ میلیون انواع اردک و غاز، قو و سایر پرندگان به مهاجرت می پردازند. بسیاری از این پرندگان بین یک تا سه ماه از زندگی خود را در حواشی دریای خزر سر می کنند. تالاب انزلی و آبگیرهای حاشیه آن از مهمترین مناطقی است که می تواند بهترین شرایط را برای گذران زمستان پرندگان مهاجر فراهم سازد. تنوع پوشش گیاهی تالاب سبب جلب و جذب پرندگان مهاجر به تالاب انزلی شده است.

از لحاظ پذیرش جمعیت پرندگان مهاجر در تالاب انزلی پنج منطقه مشخص شده که هر کدام وضیعت خاصی از پذیرش جمعیت پرندگان مهاجر دارند که بخشی از آن عبارتند از:

۱- جمعیت پرندگان بارز منطقه مرکزی تالاب که نسبت به قسمت های دیگر تالاب به پیری زودرس دچار شده است و این وضعیت به علت وجود پسابهای خانگی، صنعتی و زراعی است که موجب افزایش رویش های گیاهی و مصرف اکسیژن، ترکیب نامناسبی از آلاینده ها و بویژه فلزات سنگین است. به علت حجم آبی که توسط رودخانه های متعدد به آن وارد می شود مثل یک سد محکم و پایدار در مقابل شوری آب دریا مقاومت کرده و مانع ترکیب و اختلاط دو نوع آب می شود. این منطقه محیط چندان مناسبی نیست ولی به علت رویش گیاهان مناسب تغذیه غازها در زمستانها مأمن و پناهگاه بزرگی از پرندگان می باشد و در فصول دیگر بیشتر پذیرای فلامینگو می باشد.

۲- بخش شرقی تالاب در این بخش بیشتر جمعیت اردک ها و چنگر به چشم می خورند و سپس با توجه به فراوانی غازها، خروس کولی و کنار آبچرها و بقیه پرندگان از سهم کمتری در این منطقه برخوردار هستند.)

خزندگان: شامل 3 راسته سوسمارها، لاک پشت ها، مارها.

دوزیستان: 5 گونه قورباغه از 4 خانواده.

پستانداران: شامل گوشتخواران مانند شغالف سمور آبی، گربه جنگلی. زوج سمان مانند گراز. حشره خواران مانند حشره خردورنگ.

جوندگان: مانند تشیف سنجابک، موش سیاه. (منوری، 1369).

شناخت پتانسیل اکوتوریستی و آسایش زیست اقلیمی تالاب انزلی با روش بیکر

در این بررسی شاخص بیکر نشان داد که تالاب انزلی در طول 6 ماه از سال (فروردین- اردیبهشت خرداد- شهریور- مهر- آبان- آذر) در شرایط وجود آفتاب راحت بوده و در 2 ماه از سال (تیر و مرداد) در شرایط سایه دارای آسایش زیست اقلیمی است. در فصل زمستان بعلت بارش فراوان و سرما و شدت وزش باد بالا از شرایط نامطلوبی برخوردار است. از نظر پتانسیل اکوتوریستی تالاب انزلی در 8 ماه از سال استفاده توریستی را داشته و با اجرای پروژه های مناسب و برنامه ریزی های درست و جامع، بهره برداری اقتصادی مناسب را به همراه دارد.

تالاب انزلی با جزایر متعدد خویش دارای چشم انداز بسیار زیبایی است. محیط آبی و زنده تالاب انزلی بستری مطلوب برای تخم ریزی انواع ماهیان فراهم ساخته است که نقش مهمی در اقتصاد منطقه دارند. این تالاب یکی از مناسب ترین زیستگاه ها برای گونه های مختلف پرندگان مهاجر است. حوزه دریای مازندران از مهم ترین مناطق زیستگاهی پرندگان آبزی مهاجر است.

از مشکلات موجود در این تالاب می توان به افزایش مواد جامد معلق (TDS)، افزایش رسوب و افزایش آلاینده ها اشاره کرد که هر کدام به نوعی وضعیت زیست محیطی تالاب را تهدید می کند بعنوان مثال افزایش مواد جامد معلق منجر به کاهش دید پرندگان می شود و بدلیل بهره برداری های غیرمجاز و همچنین ترویج جاذبه های طبیعی منطقه بعنوان مناطق مناسب تفریح و تفرج فشار زیادی به منابع طبیعی و موجودات داخل تالاب وارد شده است.

تالاب انزلی در موقعیتی قرار گرفته است که آب رودها، نهرها و زهکش های کشاورزی به آن می ریزد. بیشترین رودهای منتهی به تالاب، از کوه های تالش سرچشمه می گیرند و در مسیر پرشیب خود به دشت می رسند. تالاب انزلی علاوه بر ارزش زیست محیطی و اقتصادی، نقش ویژه ای در جغرافیا، حیات اجتماعی، فرهنگی و سیاسی استان گیلان دارد و زمینه های مختلف جانورشناختی، گیاه شناختی زیست محیطی نیز با اهمیت شناخته شده است و مساحت کل آن 3610 کیلومتر مربع است. سطح تالاب انزلی بنابرآنچه در کنوانسیون رامسر ثبت شده است 150 کیلومترمربع می باشد و براساس تصاویر GIS 193 کیلومترمربع تعیین شده است.

طی دو دهه گذشته بعلت ورود حجم وسیعی از فاضلاب های شهری و روستایی، پسابهای کارخانجات و شسته شدن مقدار زیادی کود شیمیایی از مزارع منطقه به این تالاب، تعدادی از گیاهان آبزی موجود در این محل با رشد بیش از اندازه باعث ایجاد تغییرات اساسی در این اکوسیستم آب گردیده اند. این تغییرات با افزایش غالبیت و کاهش تنوع گونه های گیاهی و جانئری همراه است. طی فصول بهار و تابستان و اوایل پاییز، سطح وسیعی از تالاب انزلی بوسیله توده های متراکم آزولا، لاله مردابی، نی، سراتوفیلوم و گوشابها پوشیده می شود. گیاهان آبزی بعنوان بخش مهمی از اکوسیستم های طبیعی دارای تاثیرات مهمی بر خواص فیزیکی و شیمیایی آب و حیات موجودات آبزی می باشد. رشد مناسب این گیاهان باعث افزایش اکسیژن آب، ایجاد پناهگاه برای لاروها و سایر موجودات آبزی و همچنین تهیه غذا برای آنها می شود. از طرف دیگر رشد بی اندازه آنها باعث ایجاد مشکلاتی نطیر افزایش تبخیر و تعرق، بالا آمدن سطح آب و خطر سیلابف کاهش اکسیژن اب و مرگ ومیر جانوران آبزی می گردد.

موارد تفریحی تالاب انزلی

تاکنون موارد تفریحی زیر در تالاب اعمال شده است :

1-    ماهی گیری همراه با خانواده در محیطی آرام و دل انگیز برای تمامی فصول همراه با کلیه امکنات تفریحی در فضایی کاملا دنج کنار بزرگترین تالاب توریستی جهان

2-آموزش اسکی و جت اسکی برای آقایان و بانوان در تمامی سنین توسط افراد مجرب و کار آزموده به صورت کاملا حرفه ای و هیجان انگیز در دریای خزر و تالاب انزلی

3- انواع ورزش های آبی . تیوپ سواری . کایاک . کانو و… در تالاب انزلی همراه با خانواده در محیطی شاد و خانوادگی با کلیه امکانات

4- گردش و تفریح در بزرگرترین تالاب جهان به وسیله ی انواع قایق های مجهز به صورت شبانه روزی به وسیله ی افراد حرفه ای و ماهر

5- قایق سواری با هیجان باور نکردنی همراه با خانواده در تالاب و دریای خزر به صورت کاملا حرفه ای و متفاوت همراه با امنیت کامل

6- قایق سواری با آرامش و دیدن مناطق دیدنی و مشاهده تالاب از نسیم صبحگاهی تا غروب آفتاب که هر یک جلوه خاص خود را دارد و همچنین دیدن پرندگان در هنگام عبور از مسیرها که زیبایی تالاب را چندین برابر می کند.

7- رستوران دریایی در کنار مرداب که می توان در هنگام خستگی ساعاتی را همراه با خانواده در این مکان با صرف غذاهای محلی و غیر محلی به خوشی و آرامش در آن جا سپری نمود . (www.karkan.ir)

مطالعات کیفیت تالاب انزلی

تالاب انزلی توسط موانع ماسه ای از دریا جدا شده است و بیشتر قسمتهای شرقی و خوش کشیم را نیزارها پوشانده است و قسمت لاگون آن و نواحی مرکزی آن دارای سطح آزاد و باز آب است. در خرداد 1354 (ژوئن 1975) این تالاب در سایت رامسر به ثبت رسید.

بخاطر نوسانات ارتفاع آب دریای خزر و تغذیه گرایی تالاب بخاطر ورود فاضلابهای تصفیه نشده اکوسیستم تالاب شروع به تخریب شدن کرد و در سال 1993 (1372) کنوانسیون رامسر تصمیم گرفت که تالاب انزلی را در فهرست موننترو قرار دهد که نشان می دهد که این تالاب نیاز به احیای فوری و ضروری دارد. حوزه آبریز این تالاب مساحتی حدود 3610 کیلومتر مربع دارد و کاربری های آن شامل باغ میوه، شالیزار، زمین کشاورزی، مرتع، زمین های لم یزرع، جنگل و مناطق شهری می باشند.

(هنگامی به یک تالاب تغذیه گرا گفته می شود که دارای تولید اولیه بالایی باشد و بیوماسهای تولید شده بطور کامل بصورت بیولوژیکی تثبیت نشده و بهمین خاطر مقادیر زیادی لجن آلی ته نشست و متراکم می گردد و مصرف زیاد اکسیژن در شب توسط بیوماسها باعث تغییر اکسیژن محلول در شبانه روز و تخلیه اکسیژن مخصوصاً در لایه های پایین آب و مرگ و میر ماهی ها می گردد و همچنین گاهی باعث بروز یک اکوسیستم ناپایدار می شود.

نتایج طرح مطالعاتی گروه JICA  نشان می دهد که به علت ورود جریان آب آلوده به تالاب پدیده تغیه گرایی رخ داده است.)

حوزه آبریز این تالاب نقش بسیار مهمی در آلودگی تالاب انزلی دارد و عامل اصلی رسوبات به داخل تالاب می باشد. بارآلودگی ورود به تالاب انزلی عمدتاً مربوط به فاضلاب ها است که البته شیرابه های زائدات جامد نیز در ورود آلودگی نقش مهمی دارند. اندازه گیری های انجام شده در تالاب نشان می دهد که تالاب انزلی حاوی مقادیر زیادی فیتوپلانکتون، مواد معلق و COD است که بالا بودن این سه کمیت باعث بروز خواص اپتیکی پیچیده در آب می گردد و این گونه آبها در دسته بندی اپتیکی آبها جزو آبهای CasseII شناخته می شوند.

شش منبع آلاینده عمده تالاب انزلی عبارتند از شهرها، صنایع، فعالیت های تجاری، معادن، فعالیت های کشاورزی و آلودگی های بیمارستانی (جماالزاده، 1377). رودخانه های ورودی به تالاب، پساب های صنعتی و بیمارستانی را با خود به تالاب وارد می کند این پساب ها شامل همه انواع آلاینده هامانند فلزات سنگین، مواد مغذی و ... هستند.

زه آبهای ناشی از مزارع برنج نیز حاوی مواد مغذی و سموم کشاورزی اند که باعث افزایش پدیده های یوتروفیکاسیون، یا پیر شدن تدریجی تالاب است و ورود رسوبات جامد به تالاب نیز باعث کاهش عمق تالاب و مرگ زودرس آن خواهد شد. (جمالزاده، 1377). از میان رودخانه های ورود به تالاب، پیربازار، گوهر رود و زرجوب آلوده ترین رودخانه ها از لحاظ مقدار کالیفرم تشخیص داده شده اند. رودخانه پیربازار از لحاظ مقدار COD و TN نیز آلوده ترین رودخانه ورودی به تالاب انزلی تشخیص داده شده است (1998، رنجبر؛ توکلی و ثابت رفتار، 1381). رودخانه های خمام و مرغک نیز از این لحاظ آلوده تشخیص داده شده اند.

میزان بارش سالانه حوزه تالاب انزلی حدود 2 هزار میلیمتر با متوسط رطوبت نسبی سالانه 81 % می باشد. این منطقه از لحاظ اقلیمی جزو اقلیم های نیمه مرطوب تا مرطوب می باشد. متوسط دمای سالیانه تالاب 16 درجه سانتیگراد گزارش شده است. سرعت متوسط سالیانه باد نیز 30 متر بر ثانیه ثبت شده است. بدلیل وجود رشته کوه البرز در قسمتهای جنوبی و دریای خزر در شمال این ناحیه هوا معتدل و بارندگی فراوان است بطوریکه حوزه آبریز تالاب انزلی پرباران ترین منطقه ایران و تالاب انزلی به نوبه خود پرباران ترین نقطه این حوزه است.

بطورکلی مهمترین منابع آلوده کننده تالاب انزلی عبارتند از:

ü     تخلیه ضایعات لایروبی در اطراف تالاب و رودخانه های منتهی به آن

ü     تخلیه زباله های شهری و روستایی در محدوده تالاب و رودخانه های منتهی به آن

ü     نشت نفت از فعالیتهای سکوهای حفاری، تردد قایق ها و کشتی های تجاری

ü     جریان های سطحی یا رودخانه های ورودی به تالاب که حاوی آلودگی های طبیعی و مقدار زیادی فاضلابهای شهری، صنعتی و کشاورزی هستند.

ü     ته نشینی آلوده کننده های موجود در هوا ناشی از تردد خودرو و فعالیت های صنعتی

نتیجه کلی: نتایج حاصل از تفسیر تصاویر ماهواره ای در سالهای مورد بررسی نشاندهنده این نکته است که مساحت بخش آبی تالاب در سال 1998 بیشترین مقدار و در سال 1991 کمترین مقدار بوده است که دلیل این امر پیش آمدگی آب دریای خزر در سال 1998 و خشکسالی های دوره های زمانی نزدیک به سال 1991 است. مساحت بخش های مختلف تالاب در سالهای مورد بررسی مبین این مطلب است که مساحت تمامی بخش های تالاب دچار کاهش چشمگیری شده است.

یکی از شاخص های اندازه گیری شده در فواصل زمانی مورد مطالعه، فاصله تالاب از دریای خزر بوده است. بطورکلی نوسان این مشخصه نشاندهنده این موضوع است که تالاب انزلی بعلت رابطه تنگاتنگ خود با دریای خزر، همواره تحت تأثیر نوسانات آن قرار دارد. همچنین تغییرات خط ساحلی تالاب در قسمتهای باریک تر بیشتر بوده، درنتیجه این نواحی آسیب پذیری بیشتری نسبت به سایر قسمتهای تالاب داشته و نیاز به حفاظت بیشتری دارند.

نتایج مطالعه ده ساله نشان می دهد تالاب دچار کاهش مساحت و افزایش تغذیه گرایی با توجه به تغییرات پوشش گیاهی حاشه تالاب شده است.

با دور شدن از مصب رودخانه های ورودی، میزان آلودگی تالاب کاهش می یابد که در اثر عملکرد تالاب در کاهش آلاینده ها و نقش خودپالایی تالاب است. بیشترین آلودگی وارد شده به تالاب به علت ورود بیشترین بارآلودگی ناشی از فاضلابهای شهری، پساب های کشاورزی و فاضلاب صنایع متمرکز در حوزه آبریز رودخانه پیربازار است.

نوسان های آب در تالاب انزلی

گرم ترین ماه سال تیر ماه با حداکثر مطلق 8/36 درجه سانتیگراد و سردترین ماه سال با حداقل مطلق 4/11- درجه سانتیگراد در بهمن ماه می باشد که بطورکلی متوسط درجه حرارت سالانه 16 درجه سانتیگراد است. درجه حرارت آب تالاب در زمستان از 2 تا 11 درجه متغیر است. بارندگی در این اقلیم فراوان و بین 400 تا 2000 میلیمتر در سال متغیر است و از غرب به شرق کاهش می یابد. بیشترین بارندگی در نواحی ساحلی حوزه است (ایستگاه انزلی: 1828 میلیمتر در سال در 21 سال) و به طزف جنوب کاهش می یابد. (ایستگاه رشت: 1271 میلیمتر در سال در 30 سال، ایستگاه قلعه رودخان: 1619 میلیمتر در سال در 27 سال). متوسط تبخیر منطقه 800 میلیمتر است و از غرب به شرق افزایش می یابد. رطوبت نسبی 80 تا 85 درصد متغیر است و بطورکلی تالاب انزلی دارای تابستان های گرم و مرطوب و زمستان های ملایمی است (سازمان هواشناسی کشور، 1995 تا 2000 میلادی). تالاب انزلی از طریق 5 روگا (کانال) با دریای خزر در ارتباط است؛ تازه بکند، نهنگ روگا، راسته خاله، پیربازار روگا، سوسر روگا. این پنج روگا در نهایت از طریق کانال غازیان به دریا تخلیه می شود. تالاب میانکاله بعنوان محدوده سپر حفاظتی 200 متری در اطراف تالاب در نظر  گرفته شده است.

نوسان های آب در تالاب انزلی و اراضی حاشیه ای آن در ارتباط مستقیم با نوسان های آب دریای خزر و سیلابهای فصلی بالادست می باشد.

مقایسه خصوصیات فیزیکی و شیمیایی آب تالاب انزلی و رودخانه های ورودی و خروجی آن

تالاب انزلی از یک طرف پذیرای آب 19 رودخانه به نام های: رودخانه پیربازار، رمضان بکنده، قنادی، لله کا، بیجرود، نوخاله، هندخاله، سیاه درویشان، گاز رودبار، نرگستان، چومثقال، کلسر، شیجان، اسپند، چکوور، مرغک خالکایی، بهمبر، شیله سر و کانال مادر می باشد و از طرف دیگر دو خروجی بنام های انزلی و غازیان این آبها را به دریای خزر انتقال می دهد.

بر طبق داده های بدست آمده مشخص شد که میزان کدورت، اسیدیته، Co2 کل، ارتوفسفات، اکسیژن محلول، آمونیوم، نیتریت، نیترات، کلیفرم دفعی کل آب و کلیفرم دفعی انسان در رودخانه های ورودی کربنات، Co2 آزاد و سدیم در تالاب انزلی و هدایت الکتریکی، کل مواد جامد محلول، کل مواد جامد معلق، آلکالینیتی کل، فنل آلکالینیتی، بی کربنات، سختی کل، کلسیم، منیزیم، پتاسیم، کلراید، سولفات، فسفر کل، اکسیژن مورد نیاز بیولوژیک و اکسیژن مورد نیاز شیمیایی در رودخانه های خروجی بیش از جاهای دیگر می باشد. با در نظر گرفتن این اطلاعات می توان گفت که تالاب انزلی با توجه به شرایط اکولوژیک حاکم در این تالابو وجود موجودات گیاهی و جانوری متنوع بعنوان مکانی جهت کاهش این فاکتورها مطرح می باشد نقش یک حدواسط فیلترکننده را بین رودخانه های مذکور و دریای خزر ایفا می کند. (بطور مثال نقش جوامع گیاهی و جانوری بهمراه سطح وسیع، عمق آب و زمان توقف طولانی در تالاب انزلی به وضوح مشخص می گردد. بخصوص گیاهان یعنی فیتوپانکتون ها و گیاهان عالی با مصرف مواد مغذی فسفر و نیتروژن در طی فرایند فتوسنتز باعث کاهش و تعدیل میزان عناصر ورودی می شوند.)

در مجموع می توان گفت که اگرچه برخی از فاکتورها در طی ورود به تالاب انزلی و تحت تأثیر شرایط حاکم در این تالاب روندی صعودی به خود می گیرند، اما تالاب انزلی بدلیل عمق مناسب، سطح وسیع و تنوع مناسب جانوری و گیاهان هنوز هم بعنوان یک عامل ایجاد کننده تعادل اکولوژیک بین رودخانه های ورودی و دریای خزر عمل می کند، هرچند خود تالاب نیز آلوده می شود.

حریم تالاب­ها

ü     اهمیت تعیین حریم تالاب­ها:

تالابها بر خلاف سایر اکوسیستمهای خشکی ، نظیر جنگل ، کویر و کوهستان و بعلت وجود پهنه های وسیع آبی در میان آن ،  بیشتر از حاشیه مورد تخریب و تهدید قرار میگیرد . بنابر این تعیین مرز و حریم تالاب یک قدم اساسی در مدیریت خردمندانه آن به حساب می آید.

اهمیت موضوع تعیین مرز و حریم در تالاب انزلی به علت تراکم زیاد کاربریهای اراضی در اطراف آن و حاصلخیزی و ارزش زیاد زمین دو چندان است.

بطور خلاصه اهمیت تعیین حریم تالابها در چهار محور دسته بندی میشود(باقرزاده کریمی- 1385):

*یک قدم مهم درآمایش سرزمین  * مدیریت خردمندانه تالاب *  رفع مشکلات مطالعات EIA  و تدقیق این مطالعات درحاشیه تالابها  *یک قدم مهم در ارزشگذاری اقتصادی تالابها

ü     موانع تعیین حریم تالاب­ها:     

تعیین مرز و حریم تالابها با مشکلات و پیچیدگیهایی همراه است که علاوه بر مشکل عمومی همه مطالعات در ایران که همانا کمبود اطلاعات قابل استناد میباشد ، میتوان به موارد زیر اشاره کرد(باقرزاده کریمی – 1385):

v    تنوع زیاد اشکال تالاب اعم از داخل خشکی و دریایی ، ساحلی

v    تغییرات قابل ملاحظه سطح آب تالاب در طول سال و دوره های بلند مدت

v     وجود عوارض بسیار کم توپوگرافیک در اغلب آنها

ü     انواع حریم تالاب:

تالابها به دلیل دارا بودن کارکردها ی متنوع و با توجه به تاثیر گذاری و تاثیر پذیری آن در محدوده های مختلف ، دارای حریمهای متفاوتی میباشد که موارد قابل توجه در وضعیت فعلی جغرافیای اقتصادی ، اجتماعی و طبیعی کشور به قرار زیر میباشد (باقرزاده کریمی – 1385) :

 1- مرز تالاب   2- حریم اکولوژیکی  3- حریم هیدرولوژیکی  4- حریم اقتصادی اجتماعی  فرهنگی مستقیم

 5- حریم قانونی

ü     مرز تالاب 

 مرز تالاب یا حد بستر ، خطی است که بالاترین پیشروی آب را شامل میشود و با استفاده از بررسیهای میدانی بر روی پوشش گیاهی ، خاک و آب تعیین میشود(باقرزاده کریمی – 1385).

 معیارهای شناسایی مرز یا حد بستر تالاب: الف- هیدرولوژی        ب- خاک         ج- پوشش گیاهی

الف- هیدرولوژی   این معیار را می‌توان در زمانی که اطلاعات هیدرولوژی کافی موجود باشند بکار برد ، هرچند بدلیل نوسانات شدید سطح آب خیلی معیار قابل اعتمادی نیست

 ب- خاک       بر اساس بررسی پروفیل خاک و تشخیص غرقابی بودن خاک در دوره های گذشته (با استفاده از دفترچه رنگی مانسل) صورت میگیرد. اگر خاک در طول فصل رشد پی‌درپی اشباع شود، کمبود اکسیژن باعث می‌شود نرخ فساد مواد گیاهی به شدت کاهش یافته واین منجر به انباشته شدن لایه‌ای ضخیم از پیت و گل و لای مغذی   (peat & muck) می‌شود. به چنین خاک‌هایی خاک آلی می‌گویند. خاکهای آلی اغلب نشانه محیطهای تالابی هستند و خود بر اساس منشا تشکیل به دو دسته تقسیم میشوند:

  خاک‌های آلی هیدریک:  این خاکها عموما از بقایای گیاهان ، در مراحل مختلف فساد آنها در شرایط بی‌هوازی و در نتیجه وجود آب‌های راکد و یا زهکشی ضعیف بوجود می‌آیند. در این خاکها مواد آلی مراحل مختلف تجزیه را نشان می‌دهند ، دربرخی از آنها ( خاک‌های ماک) تقریبا“‌ تمام ماده آلی تجزیه شده و در برخی دیگر (پیت) مقدار قابل توجهی از آن باقی مانده است. این خاک ها عموما“ تیره بوده ودامنه  رنگی آن ها از قهوه ای مایل به سیاه در خاک های ماک تا قهوه ای تیره در خاک های پیت متغیر است. این رنگ های تیره نشانه وجود ماده آلی در خاک است.

خاک های معدنی هیدریک :   این خاکها مواد آلی اندکی دارند و یا اصلا“ ماده آلی ندارند. با توجه به نم دار و غرقاب بودن ، مقدار آهن در آنها کاهش می یابد. این امر منجر به ایجاد یک رنگ خاکستری خاص( یا خاکستری متمایل به سبز یا آبی) می شود. لکه های  به رنگ نارنجی و قهوه ای (به نام ماتل) در ماتریکس خاکستری نشانه خاک هایی با آب گرفتگی موقت می باشند.این ماتل ها در طی دوره خشکی توسط اکسیدهای آهن و منگنز ایجاد می شوند.اکسید آهن نارنجی رنگ در ریشه گیاهان نیز یافت می شود.

خاک های هیدریک را می توان با استفاده از معیارهایی که به آسانی قابل تشخیص اند توسط تحقیقات میدانی شناسایی کرد و این کار معمولا“ با مقایسه رنگ خاک با یک چارت رنگی استاندارد انجام می شود. خاک هایی که کرومای سیاه، خاکستری یا قهوه ای و قرمز دارند ، نشانه خاک هیدریک هستند.

ج- پوشش گیاهی         بر اساس بررسی پوششهای گیاهان آبزی و کنار آبزی صورت میگیرد.        

در یک سایت نسبتا“ دست نخورده، می توان گیاهان را مهم ترین عامل برای تشخیص مناطق تالابی به حساب آورد. اگر این گیاهان از نوع گیاهان پرستار تالابی ((Obligate Wetland Plants باشند احتمال این که منطقه تالابی باشد بسیار است. گیاهان پرستار نقش تغذیه کننده و پناهگاه جانوران تالاب را بازی میکنند :

- گیاهان آبزی مثل: نی ، لویی ، جگن  - گیاهان کنار آبزی مثل:  حرا و چندل - گیاهان سطح آب مثل:  لاله تالابی

ü     حریم اکولوژیکی تالاب:

حریم اکولوژیکی تالاب شامل پهنه جغرافیایی داخل مرز تالاب باضافه زیستگاههای حاشیه ای و مرتبط با آن میباشد.

 برای تعیین حریم اکولوژیکی تالاب علاوه بر مطالعات پوشش گیاهی، خاک و هیدرولوژی که در تعیین مرز تالاب کاربرد دارد ، بررسی زیستگاهها و قلمرو حیوانات نیز صورت میگیرد.

در تالاب انزلی تعیین حریم اکولوژیک توسط سازمان حفاظت محیط زیست صورت گرفته است..

ü     حریم هیدرولوژیکی تالاب

حریم هیدرولوژیکی تالاب شامل کل حوزه آبخیز تالاب میگردد و طبیعتا وسیعترین پهنه را در بین حریمهای مختلف تالاب به خود اختصاص میدهد.

ü     حریم اقتصادی- اجتماعی-  فرهنگی- مستقیم

  تالابها بعلت کارکردهای متنوع و بهره برداریهای زیاد حاشیه نشینان و سایر ذینفعهای آن دارای محدوده های اثر وسیعی است که بعضا حتی مناطق بسیار دور در سایر استانها را نیز در بر میگیرد. به عنوان مثال صنایع دستی تالاب نظیر حصیر بافی تا مناطق دور دست و حتی سایر کشورها فرستاده میشود.تعیین محدوده آثار اقتصادی اجتماعی فرهنگی تالاب بسیار مشکل است ولی حداقل میتوان این آثار را به دو دسته محدوده اثر مستقیم و محدوده اثر غیرمستقیم تفکیک و حریم اقتصادی اجتماعی فرهنگی مستقیم را مد نظر قرار داد.     با توجه به تقسیمات کشوری و وضعیت آمارگیری بر اساس واحدهای استان ، شهرستان ، بخش و دهستان میتوان بطور کلی مرز کوچکترین واحد تقسیمات کشوری یعنی دهستانهای بلافصل تالاب را حریم اقتصادی اجتماعی فرهنگی مستقیم تالاب در نظر گرفت. (باقرزاده کریمی – 1385). 

ü     حریم قانونی تالاب

جایگاه قانونی مدیریت تالابهای کشور و به دنبال آن تعیین حریم آن بر اساس مواد قانونی زیر تعیین میشود .

)روش شناسی تعیین مرز و حریم تالابها       مطالعه موردی(تالاب انزلی)      نویسنده : مهندس مسعود باقرزاده کریمی – کارشناس تالاب (mbkarimi@yahoo.com

بررسی رژیم غذایی ماهی اسبله (1758) در تالاب انزلی

تالاب انزلی در جنوب دریای خزر بعنوان یکی از مهم ترین اکوسیستم های تالابی ایران است که ماهی اسبله (Silurus glanis) بطور میانگین حدو 78/3 % از کل سهم صید ماهیان آن را در سالهای 1371 تا 75 تشکیل داده است. طی مطالعات سالهای 1

/ 4 نظر / 283 بازدید
تالاب

[گل]

صدف

خدا خیرتون بده واقعا به مطالبتون نیاز داشتم و همه یکجا جمع شده بود [ماچ][ماچ][ماچ]

رضاطاهری آبکنار

سرکار خانم دولت فر سلام، امروز به مقاله ارزشمند شما در مورد تالاب انزلی برخوردم و آن را در سایت خودم باز نشر دادم ، امیدوارم راضی بوده باشید. لطفا" به سایت آبکنار ما در آدرس زیر هم سر بزنید. www.abkenarema.ir ممنون - طاهری l

فاطمه

با سلام خیلی مطالب کاربردی بود .ممنونم