درخت دارویی زیتون

زیتون در مذاهب مختلف از جمله دین مبین اسلام و قرآن مجید به نیکی یاد شده و مصرف آن توصیه شده است . در قرآن کریم به زیتون قسم یاد شده و در سوره مومنون ( آیه بیستم ) آورده : " درختی است که در طور سینا می روید و روغن زیتون بار آورده و نان خورش مردم گردد ( به آن پرورش دادیم ) " . در سوره نور ( آیه سی و پنجم ) نیز آورده ، خدا نور آسمانها و زمین است ، داستان نورش مشکواتی ماند که در آن روشن چراغی باشد و آن چراغ در میان شیشه ای که تلألو آن گویی ستاره ای است درخشان و روشن از درخت مبارک زیتون که با آنکه شرقی و غربی نیست ، شرق و غرب جهان بدان فروزان است و بی آنکه آتشی زیست آن را بر افروزد خود به خود جهانی را روشنی بخشد که پرتو آن نور حقیقت بر روی معرفت قرار گرفت و خدا هر که را بخواهد به نور منور می سازد .

 

تاریخچه زیتون در جهان

زیتون گیاهی است مخصوص مناطق گرمسیری و غیر گرمسیری در حدود 3000 سال قبل از میلاد سرج در سوریه جنوب ترکیه و فلسطین می رویید . درخت زیتون در نواحی مدیترانه ای با آب و هوای معتدل که زمستان علائم دارد ، رشد و نمو می نماید . هم اکنون کشت این گیاه در شرق از دامنه های غربی هیمالیا در پنجاب هند تا غرب در مراکش و سواحل اقیانوس اطلس و در کرانه های دریای مدیترانه رواج دارد ، این گیاه اولین بار توسط فنیقیها و سپس یونانی ها در اطراف دریای مدیترانه و جنوب اروپا انتشار یافته است . درخت زیتون از لحاظ دینی و مذهب مقدس است ، بطوریکه درخت مقدس الهه مدت طولانی در آکروپلیس قرار داشت .

همچنین در انجیل بیش از 200 مورد از زیتون نام برده شده است . در کتاب آسمانی قرآن مجید نیز در سوره تین به درخت زیتون قسم یاد شده است و همچنی در آیاتی دیگر نام برده شده است . در آفریقا ثابت شده است که زیتون در دوران پالئولیتیک هم وجود داشته است و خانواده زیتون از هزاره دوازدهم قبل از میلاد و حتی خیلی بیشتر از آن در آفریقا وجود داشته است . در تاریخ ادب جهان نیز بزرگانی همچون افلاطون و ارسطو ، سوفوکل ، همر ، آشیل و ... از زیتون به نیکی یاد نموده اند . کوکتو نیز معتقد است درخت زیتون نمی میرد ، مگر آنکه او را بکشند ، وی زیتون را شبهی می داند که از جنس درخت و تناسخی از روح الهه " مینرو " است که در غالب درخت حلول کرده است . در اوایل قرن 16 میلادی مهاجران اسپانیایی زیتون را به آمریکای لاتین برده اند و در شیلی ، کالیفرنیا ، آرژانتین ، مکزیک و برزیل کاشتند ، به طور کلی می توان گفت درخت زیتون در طول سالیان دراز در کرانه های دریای مدیترانه رونق و رواج داشته است . جنگجویان در گذشته بعد از استحمام به خودشان روغن زیتون می زدند و بدن پاتریکنوس هم عیناً با روغن زیتون پوشیده می شد و به سبب ارزش روغن زیتون برای پهلوانان مورد توجه بوده است .

 

تاریخچه زیتون در ایران

زمان دقیق ورود زیتون به کشور کاملاً مشخص نیست ، ولی از شواهد موجود به نظر مط رسد ، کشت زیتون در حدود 2000 سال قبل در ایران انجام گرفته است . در منابع دیگر چنین آمده است که این گیاه حدود 600 سال پیش همزمان با مهاجرت گروهی از کردان کرمانجی از حلب سوریه به منطقه رودبار وارد شد . این در حالی است که ناصر خسرو در سفرنامه خود از وجود زیتون در طارم سخن گفته است . در خصوص کشت آن توسط بشر یا وحشی بودن آن اطلاع دقیقی در دست نیست ، ولین بار این گیاه در علی آباد گرگان مشاهده گردید . این گیاه به صورت پایه و منفرد در استان های کرمان ، سیستان و بلوچستان و فارس نیز مشاهده شده است و هم اکنون نیز بقایای این درخت در دامنه های زاگرس بین قصر شیرین تا داراب وجود دارد .

در خصوص منشاء ورود این گیاه به کشور بعضی ها گفته اند درخت زیتون از سرزمین بین النهرین وارد کسور شده است و برخی دیگر ورود آن را در زمان تسلط یونانیان در ایران می دانند . در زمان پادشاه ساسانی خسرو انوشیروان برای درخت زیتون عوارض وضع شده بود ، ظاهراً در این زمان زیتون در خوزستان وجود داشته است .

تا قبل از اشغال ایران توسط بیگانگان کشت زیتون در کشور به خصوص در جنوب ایران وراج داشته ، ولی بعد از تاخت و تاز دشمنان و حمله ی مغول ها به ایران ، ظاهراً زیتون کاری منحصر به رودبار شده است .

 

مشخصات گیاهشناسی

زیتون گیاهی نیمه گرمسیری می باشد و در مناطقی که خطر یخبندان های شدید زمستانه وجود نداشته باشد ، می توان اقدام به کاشت آن نمود . همیشه سبز بوده و برگهای آن هر 2 تا 4 سال یکبار خزان می کنند . در صورتی که همه ساله برگهای جوان روی شاخه ظاهر می گردند . برگها سبز مایل به خاکستری ، متقابل و ابعاد آنها در واریته های مختلف متفاوت می باشد . رنگ سطح فوقانی برگها سبز و پوشیده از یک لایه بافت مومی و در سطح تحتانی برگ های ستاره ای وجود دارد . که و عامل فوق موجب کاهش تبخیر رطوبت و افزایش توان مقاومت در مقابل خشکی و گرما می شود . گل های زیتون معمولاً دیرتر از گل های سایر درختان میوه شکوفا می شود . گل ها خوشه ای و هر خوشه از خوشه چه هایی تشکیل یافته است و دارای 25- 8 گل است . رنگ گل ها سفید صدفی و دارای 4 گلبرگ ، 4 کاسبرگ ، 2 پرچم و مادگی 2 خانه ای است . گل ها بر 2 نوع اند : گلهای کامل که دارای اندام های نر و ماده هستند و گل های ناقص که فقط اندام نر دارند . تعداد گلها فوق العاده زیاد است ، در صورتی که 3- 1 درصد گلها به میوه تبدیل گردد ، بردهی مناسب و اقتصادی خواهد بود . تلقیح توسط باد و حشرات انجام می گیرد . میوه ی زیتون گوشتی و هسته دار ( شفت ) است که در واریته های مختلف به اشکال گرد ، بیضی ، گلوله ای ، دراز ، نوک دار و دارای انحنا در یک طرف دیده می شود . وزن میوه از 12- 1 گرم متفاوت می باشد . میوه زیتون شفت ، پوست آن صاف و براق ، گوشت آن نرم و تلخ و رنگ گوشت ابتدا سبز که در نهایت به بنفش تغییر رنگ می دهد . قسمت هسته ی میوه چوبی و مغز آن گوشتی می باشد .

 

فرآورده ها و کاربرد زیتون

درخت زیتون از لحاظ صنعتی ، دارویی و غذایی مورد استفاده قرار می گیرد .

صنعتی : چوب درخت زیتون بسیار سخت و مقاوم است . از چوب زیتون برای تهیه اشیاء چوبی ظریف و برای قفسه سازان و خراطان تزئینی بسیار با ارزش است .

غذایی : از میوه زیتون برای کنسرو و همچنین برای ترشی زیتون استفاده می شود . روغن زیتون نیز به عنوان یکی از مواد غذایی کاربرد دارد که بخشی از نیازهای غذایی کشور ما را تامین می کند .

دارویی : روغن زیتون مانند کره و روغن ذرت که چربی است این روغن یکی از دو روغن است که از میوه استخراج می گردد و بدون عملیات اضافی قابل مصرف می باشد. روغن هایی که غیر اصولی و از میوه های زخمی و پوسیده در انبار تهیه شده باشند نه تنها ارزش درمانی ندارند ، بلکه مصرف آنها برای افراد سالم نیز بسیار مضر است . به طور خلاصه می توان توضیح داد ، روغن زیتون با افزایش لیپو پروتئین های دانسیته بالا ( HDL ) یا کلسترول خوب و پایین آوردن لیپو پروتئین های دانسیته پایین ( LDL ) یا کلسترول بد ، به پایین آوردن کلسترول خون کمک می کند . این روغن اگر در هنگام مصرف حرارت داده شود و یا در معرض نور و اکسیژن هوا قرار نگیرد . سودمندی خود را از دست می دهد .

طیف درمانی روغن زیتون بسیار گسترده است ، این روغن در دیابت ، آماس مثانه ، سنگ صفرا ، بیماری های دستگاه گوارش ، گردش خون به ویژه قلب و پوست اثر مفیدی دارد . مصرف روغن زیتون برای جلوگیری از حمله قلبی سودمند است ، زیرا مانع از لخته شدن خون در شریان می گردد . عموماً بهترین روغن ها از زیتون هایی تولید می شوند که در زمان برداشت 3/2 تا 3/1 میوه ها سیاه شده باشند . با اینکه تلاش های فراوانی برای توسعه روشهای برداشت صورت می گیرد ، اما برای تولید بهترین روغن زیتون همیشه از روش برداشت دستی استفاده می گردد . که نیمی از هزینه ی تولید را به خود اختصاص می دهد . اگرچه استثناهایی وجود دارد ، اما بیشتر روغن های زیتون مخلوطی از روغن چندین رقم است و همه این ارقام برای یک روغن ویژه ای کشت می شوند و پس از برداشت محصول با همدیگر به طور مخلوط آسیاب شده و خمیر می گردند . در ایتالیا روغن زیتون از رقم زیتون روغنی فرانتویو که یکی از رایج ترین رقم زراعی این کشور است به سهولت استخراج می گردد .

زیتون پس از برداشت برای تهیه خمیر نرم آسیاب می گردد . در صنعت برای تهیه ی این خمیر از نوعی آسیاب سنگی معروف به پیترا ( Pietra ) استفاده می شود . در سالهای اخیر یک نوع آسیاب چکشی جایگزین پیترا شده است . در هر کدام از این روش ها مزایا و معایبی وجود دارد . روش آسیاب سنگی کند و خیلی ملایم است ، اما تمیز کردن آن کار سختی می باشد . از طرف دیگر آسیاب چکشی تمیز بوده و خمیر زیتون خیلی نرمی را تولید می کند ، به طوری که بعضی از افراد احساس می کنند که خمیر فرمی فلزی به خود گرفته است .

اگر میوه های زیتون توسط آسیاب چکشی خرد شوند و سپس در یک مخلوط کن معروف به نام مالاکساتور کاملاً مخلوط گردند ، مولکول های روغن با هم تجمع نموده و قطرات بزرگی را تشکیل خواهند داد . در روش های صنعتی که هزاران سال را پشت سر گذاشته است ، این خمیر را بر روی حصیرهایی پخش می کردند ( جنس حصیرها از کنف بوده ، اما در حال حاضر پلی پرو پلین استفاده می شود ) و حصیرها بر روی هم انباشته می شدند و سپس برای خارج کردن مایع یعنی مخلوط آب و روغن ، تحت فشار قرار می گرفت ، امروزه از فشار هیدرولیکی استفاده می گردد ، ولی هنوز در آفریقای شمالی برای ایجاد فشار کیسه های شنی را بر روی حصیرها قرار می دهند . در اینجا تمیز ماندن آسیاب سنگی جای تامل دارد . اگر به دقت بازدید نشود حصیرها به آسانی کثیف شده و ترشیدگی را می توانند به روغن انتقال دهند .

اگرچه با پرس صنعتی بهترین روغن دنیا تولید می شود ف اما نیاز به مراقبت دائمی دارد تا در تولید انبوه کارآیی داشته باشد . بعضی از تولید کنندگان استفاده از فرآیند سانتریفوژ و قیف جدا کننده را ترجیح می دهند . سانتریفوژها دارای بازدهی خوب ، قابل اطمینان ، تمیز و قابل تنظیم بوده و در همه ی فعالیت های پرسهای جدید کاربرد دارند . ماشین دیگری به نام سینولا ( Sinola  ) وجود دارد که در آن ابداً از فشار استفاده نمی شود . سینولا با به حرکت در آوردن تیغه های فولادی خود در میان خمیر سبب شناور شدن روغن بر رگ سطح آن و انتقال به بیرون می گردد ، در حالی که این روش به عنوان یکی از راههای تولید روغن مرغوب در نظر گرفته می شود ، اما ضعیف ، گران و بازدهی آن بطور معنی داری کمتر از روش های دیگر است . آنچه عملاً به عنوان مواد استخراجی از خمیر جدا می شود مخلوطی از روغن ، آب و مواد جامد است . اگر آب و مواد جامد بلافاصله جدا نشوند و مدت زمان طولانی در مجاورت روغن باقی بمانند ، باعث فساد و کاهش کیفیت آن می گردند . بنابراین مرحله ی نهایی عملیات برای خالص کردن روغن از آب و تفاله بایستی بلافاصله با استفاده از دستگاه سانتریفوژ به اجرا در آید . روغن پس از جدا شدن وارد بطری ها می شود . در صورتی که مقدار تولید خیلی زیاد باشد . در مخزن های بزرگ انبار می گردد  و سپس در زمان مناسب بطری زنی انجام می شود .

 

روغن خالص طبیعی چیست ؟

بهترین روغن زیتون دنیا ، روغن خالص طبیعی یا بکر ( Virgin Extra ) است . انجمن بین المللی روغن زیتون ( IOOC ) که معیارها را تدوین و تصویب می کند اخیراً روش های دقیقتری را برای آن ارائه داده است . تا سال 1995 روغن خالص طبیعی یا بکر به روغنی گفته می شد که به طور ساده به روش مکانیکی ( با فشار و تصفیه کمتر ) تولید شده و دارای اسید چرب آزاد کمتر از ی: درصد باشد . در حالیکه روغن زیتون طبیعی    ( Virgin ) دارای 3- 1 درصد از این اسید است . سایر روغن ها که در درجات پایین تر قرار دارند به روغن چراغ یا لامپانت معروف اند . بسیاری از تولید کنندگان کیفی نگران وجود روغن های غیر خالص طبیعی در بازار اند . در سال 1995 انجمن بین المللی روغن ضرورت جدیدی را برای حالت روغن خالص طبیعی اضافه کرد و آن عبارت بود از اینکه این روغن بایستی خوشمزه باشد . روغن های زیتون توسط یک گروه افراد ماهر به روش ارزیابی حسی مورد آزمایش قرار می گیرند . روغن ها از این نظر به 9 درجه تقسیم       می شوند که برای روغن خالص طبیعی عدد 5/6 یا بالاتر ثبت شده است . اگر خمیر در درجه حرارت های بالاتر از 35 درجه سانتیگراد پرس یا سانتریفوژ گردد ، کیفیت روغن پایین خواهد آمد . بنابراین در روش تولید روغن با ماشین Sinola هیچگونه فشار وجود ندارد و درجه حرارت خمیر زیتون پایین نگاه داشته می شود و سانتریفوژ برای جلوگیری از کم شدن زیاد خمیر بایستی به دقت کنترل شود .

 

روغن معطر چیست ؟

دو نوع روغن معطر وجود دارد . نوع خوب آن که با آمیختن میوه ی مرکبات با زیتون و سپس استخراج روغن به دست می آید . ( برای مثال روغن Meger lemon ) که آمیخته ای از روغن زیتون و روغن پوست لیمو است ) . مانند بسیاری از مواد غذایی خوب تهیه آنها گران تمام می شود و تولید انبوه ندارد و نوع دیگر آن زیتون هایی است که با برگ گیاهان ، برگ سیر سرخ شده ، گوجه فرنگی خشک شه در آفتاب و ... معطر می گردند و ذائقه پسندی آنها افزایش می یابد .

 

 خواص فیزیکی روغن زیتون

روغن زیتون در 20 درجه سانتیگراد دارای جرم مخصوص 92/0 گرم بر سانتی متر مکعب است . نقطه ی جوش آن 7/297 درجه سانتیگراد است و سکوزیته 84 سانتی پویز در 20 درجه ی سانتیگراد ، گرمای ویژه 2 ژول بر گرم بر درجه ی سانتیگراد است . هدایت حرارتی 17/0 در 20 درجه ی سانتیگراد است . ظرفیت حرارتی حجمی 106 * 65/1 ژول بر متر مکعب می باشد . انجماد روغن زیتون 2/12- درجه ی سانتیگراد می باشد . روغن زیتون یک مخلوط پیچیده ای از اسیدهای چرب و مواد مومی است و نقطه ی انجماد ثابتی ندارد . هنگامیکه این روغن در درجه حرارت های پایین قرار می گیرد ، مواد مومی آن تهنشین می شود . بنابراین روغن در سرما از مواد مومی جدا شده و شفاف می گردد .

 

ترکیبات روغن زیتون

اسیدهای چرب اصلی روغن زیتون عبارتند از : اسید اولئیک ، اسید لینولیک و به مقدار بسیار اندکی اسید لینولنیک . یکی از برتری های این روغن بالا بودن محتویات اسید اولئیک و پایین بودن اسید لینولنیک آن است . همچنین دارای ویتامین ها ، ترکیبات قابل تبخیر ، مواد قابل حل در آب ، رنگدانه های کلروفیل و ذرات ریز زیتون می باشد .

 

اثرات درمانی روغن زیتون

تاثیر روغن زیتون در سرطان : مطالعه ی امراض انسانی نشان می دهد روغن زیتون اثر حفاظتی شدیدی بر علیه تومورهای خوش خیم معینی ( مانند پروستات ، پستان ، داخل زهدان ، لوله گوارش ) دارد . بعضی از بررسی ها ثابت می کند که روغن زیتون خطر ابتلا به سرطان پستان را کاهش می دهد . مصرف جیره ی غذایی سالم با روغن زیتون به عنوان منبع اصلی چربی قادر است شیوع سرطان را به میزان قابل توجهی پایین آورد . علت این است که جهش یابی یاخته های سرطانی تا اندازه ای مربوط به سمومی است که با مصرف جیره های غذایی مختلف وارد بدن شده و DNA را مورد حمله قرار می دهد ، این سموم پس از ورود به جگر رادیکالهای آزاد را تولید می نماید که DNA را مورد تهاجم قرار می دهند . برای مقابله با چنین رادیکالهایی بن به ویتامین ها و ضد اکسید کننده ها به شکلی که در روغن زیتون وجود دارد نیازمند است . احتمالاً محتویات مواد ضد اکسید کننده در روغن زیتون به این دلیل است که چون میوه زیتون در معرض هوا قرار دارد ، برای حفاظت در مقابل اکسیژن این مواد را سنتز می کند . بنابراین مقادیر زیادی مواد اکسید کننده تولید و پس از استخراج به روغن وارد می گردد و روغن خالص از نظر مواد ضد اکسید کننده غنی بوده و اثر ضد اکسایشی قوی دارد و موجب حفاظت در برابر عضو رادیکال های آزاد و خواص ضد سرطانی می شود .

 

روغن زیتون و چاقی

روغن زیتون مانند سایر چربی ها و روغن ها دارای میزان کالری زیادی ( 9 کیلو کالری بر گرم ) می باشد که به نظر می رسد بتواند باعث افزایش چاقی گردد ، ولی تجربه نشان می دهد که در میان جمعیت نواحی مدیترانه که از روغن زیتون تغذیه می کنند ، چاقی کمتری وجود دارد ، ثابت شده است جیره ی غذایی مملو از روغن زیتون بیشتر از غذاهای کم چربی دیگر باعث کاهش وزن می گردد . روغن زیتون با داشتن مزه ی خوب باعث اشتهای بیشتری در مصرف سبزیجات می شود .

 

روغن زیتون و بیماریهای قلبی- عروقی

سخت رگی حالتی است که کلسترول روی دیواره ی رگها رسوب نماید . در اثر این عمل رسیدن خون به بافت ها مختل گشته و مانع انجام وظیفه ی اندام های اصلی مانند قلب و مغز می گردد . قلب وقتی تحت تاثیر سختی دیواره رگ قرار می گیرد ، باعث حمله ی قلبی می شود و خطر مرگ ناگهانی فرا می رسد . روغن زیتون در ممانعت از تشکیل لخته خون و تجمع لخته ها تاثیر دارد و اثر غذاهای چربی دار را در بالا بردن لخته خون تقلیل می دهد و به این ترتیب به کاهش نارسایی های قلبی کمک می کند .

 

روغن زیتون و دستگاه صفراوی

یکی از اثرات روغن زیتون بر روی دستگاه صفراوی این است که آن یک صفرا بر و بیرون بر بهینه و قابل اطمینان و تخلیه کننده کامل کیسه صفرا می باشد . اثر بعدی آن فعال کنندگی کیسه صفرا است ، به طوری که انقباض کیسه صفرا را تحریک نموده و در حفظ آن و ممانعت از بی نظمی های مجاری صفراوی کمک بزرگی می کند . روغن زیتون به دلیل اثر سودمند در کشش ماهیچه ای و فعالیت کیسه ی صفرا ، هضم لیپیدها را تحریک می نماید و به این ترتیب صفرا را به حالت امولسیون درآورده و از رسوب سنگ های صفراوی جلوگیری به عمل می آورد .

 

روغن زیتون و لوزالمعده

با مصرف روغن زیتون مقدار ترشحات لوزالمعده کم شده ولی عمل هضم به اندازه کافی انجام می شود . مصرف روغن زیتون در مقابله با بیماریهایی که تداوم عمل شیره ی لوزالمعده ضروری است مانند موارد کم کاری لوزالمعده ، بیماری های مزمن لوزالمعده و غیره توصیه می شود .

 

روغن زیتون و روده ها

روغن زیتون به دلیل دارا بودن سیتوسترون ها ، قادر به ممانعت از جذب کلسترول در روده کوچک است و نیز جذب عناصر غذایی کلسیم ، آهن ، منیزیم و غیره را بر می انگیزد . بنابراین روغن زیتون نوعی چربی است که به سهولت هضم و جذب می شود ، این روغن دارای خواص انتخابی بوده و اثر معین ضعیفی دارد که برای مقابله با یبوست و تنگی نفس موثر واقع می گردد .

 

روغن زیتون در دوران بارداری و کودکی

نمو جنین در دوره حاملگی نقش کلیدی دارد که فقدان آن ممکن است ، اثر زیان آوری در رشد بعدی نوزاد داشته باشد . رشد نوزادان از نظر قد ، وزن ، رفتار و بازتاب های روانشناختی بهتر بوده است . ویتامین E در روغن زیتون به وفور یافت نمی شود ، اما مقاومت لازم را در مقابل اکسیداسیون جنین را جبران می نماید .

 

روغن زیتون و پوکی استخوان

مصرف روغن زیتون تاثیر مطلوبی در کلسیمی شدن استخوان بر جای می گذارد و با مصرف بیشتر آن معدنی شدن استخوان ها بهبود می یابد . این روغن به جذب کلسیم کمک کرده و در نتیجه در دوران رشد ، با جلوگیری از پوکی استخوان نقش مهمی را ایفا می نماید .

 

روغن زیتون و پوست بدن

بافت پوست تغییرات متعددی را متحمل می گردد . مهمترین آنها عبارتند از : ضخیم شدن و از دست دادن قابلیت ارتجاعی لایه های داخلی و خارجی پوست که با تجمع مواد کلاژن ، فیبری می شوند و این بافت در مقابل عوامل خارجی قدرت دفاعی کمتری یافته و آسیب پذیر می گردد . بعضی از عوامل خارجی مانند تشعشعات خورشیدی در به وجود آوردن رادیکال های آزاد به پیری سرعت می بخشد . روغن زیتون علاوه بر ترکیبات فنولی ، محتوی مقدار زیادی از ویتامین های A , D , E , K  است که از منابع اصلی حفاظت در مقابل رادیکال های آزاد می باشند . استفاده از این روغن در معالجه اختلالات پوستی مانند : جوش صورت ، چرب پوستی ، پسوزیازیس و ... کمک خوبی است .

 

خلاصه ای از خواص زیتون :

زیتون رسیده از نظر طب قدیم ایران گرم و قابض است و میوه نارس زیتون سرد و خشک است ، روغن زیتون گرم و خشک است ، برگ درخت زیتون نیز گرم و خشک است .

خواص :

1- روغن زیتون برای رفع سرفه های خشک مفید است .

2- روغن زیتون نرم کننده و صفرا بر است و رفع کننده سنگ صفرا است ، برای این منظور باید آن را با آبلیمو مصرف کرد .

3-بدن بچه هایی را که مبتلا به نرمی استخوان و کن خونی هستند با روغن زیتون ماساژ داده که اثر مفید دارد .

4- برای بر طرف کردن خراش و ترک پوست ، گلیسیرین و روغن زیتون را به مقدار مساوی مخلوط کرده و روی پوست بمالید .

5- دم کرده و جوشانده پوست درخت زیتون تب بر و درمان کننده مالاریا است .

6- برای سرباز کردن جوش ها و کورک ها زیتون را له کرده و روی جوش بمالید .

7- دم کرده برگ درخت زیتون تب بر است .

8- جوشانده برگ درخت زیتون بر طرف کننده نقرس و رماتیسم است .

9- جویدن برگ درخت زیتون برای از بین بردن زم های دهان مفید است .

10- روغن زیتون انگل کش است .

11- پماد میوه نارس برای سوختگی مفید است .

 

جایگاه تولید میوه و روغن زیتون در جهان و ایران

بیش از 95 درصد درخت های زیتون جهان در کشورهای حاشیه دریای مدیترانه قرار  دارد . در حدود 84 درصد کل محصول زیتون جهان در کشورهای جامعه مشترک اروپا  ( شامل اسپانیا ، یونان ، پرتغال و فرانسه ) و در حدود 5/5 درصد کشورهای خاور نزدیک ( ترکیه ، سوریه ، لبنان ، فلسطین ، اردن و ایران ) و در حدود 5/8 درصد محصول جهانی در کشورهای آفریقای شمالی ( تونس ، الجزایر ، مورو ، لیبی ، مصر ) تولید و 2 درصد بقیه در کشورهای آمریکایی و عمدتاً در آرژانتین ، مکزیک ، ایالات متحده شیلی ، پرو و اروگوئه تولید می شود . بزرگترین کشورهای تولید کننده زیتون در منطقه دریای مدیترانه ای است . اسپانیا ، ایتالیا ، یونان ، تانزانیا و ترکیه از کشورهای عمده تولید و صادر کننده زیتون هستند .

 

مناطق مهم تولید زیتون در جهان

در جهان اغلب درخت های زیتون در دو طرف کرانه های دریای مدیترانه کشت می شود و فقط 3 درصد درختان زیتون در خارج این محدوده کشت می شوند . زیتون اغلب بین عرض های جغرافیایی 25 تا 45 درجه شمالی دیده می شود . این درخت تا ارتفاع 2000 متری از سطح آبهای آزاد دنیا نیز می تواند کاشته شود ، ولی در ارتفاع 800 متری در شیب های جنوبی و 600 متری در شیب های شمالی تولید محصول مرغوبی می نماید .

زیتون تا درجه حرارت 12- درجه سانتیگراد را نیز تحمل می نماید ، ولی پایین تر از این دما سبب سرمازدگی و نابودی درخت می گردد . درخت زیتون رطوبت بالا را نمی تواند تحمل نماید .

کشورهایی همانند اسپانیا ، ایتالیا ، تونس ، ترکیه ، پرتغال ، یونان ، مراکش ، الجزایر ، سوریه و آرژانتین بیشترین سطح زیر کشت و تولید زیتون در دنیا را بعهده دارند. سطح زیر کشت زیتون در جهان از مقدار 2608204 هکتار در سال 1961 به 8611567 هکتار در سال 2004 رسیده است . همچنین در سال 2004 اسپانیا با 2400000 هکتار بیشترین و مالت با 3 هکتار کمترین سطح زیر کشت را به خود اختصاص داده اند .

تولید زیتون در طی این سالها افزایش چشمگیری داشته ، بطوریکه از 8205586 تن در سال 1961 میلادی به 15990353 تن در سال 2004 رسیده است . همچنین بیشترین تولید در سال 2004 مربوط به کشور اسپانیا با 4992600 تن و کمترین تولید نیز به کشور مالت با 1 تن زیتون اختصاص دارد . تراکم درخت زیتون در هر هکتار در دنیا از 17 تا 400 اصله متغیر بوده ، ولی متوسط تراکم درخت در جهان 87 اصله می باشد . در بین کشورهای مذکور ، تونس با 17 اصله کمترین و ایتالیا با 400 اصله درخت در هر هکتار بیشترین تراکم را دارا است .

 

 مناطق مهم تولید زیتون در ایران

در بسیاری از مناطق کشور از قبیل کرمان ، سیستان و بلوچستان ، فارس ، تنکابن ،   گرگان ، بم ، لرستان ، ایلام ، کهکیلویه و بویر احمد ، اهواز ، دزفول ، مسجد سلیمان ، یزد و قسمت هایی از دامنه های زاگرس پایه های منفرد درخت زیتون مشاهده گردیده که نشان دهنده آن است که قبلاً در این مناطق زیتون کشت می گردید . از اغلب نوشته ها و آثار بجا مانده از قبل حاکی از کاشت زیتون در این مناطق در زمانهای قدیم و احتمالاً قبل از حمله بیگانگان و مغولان به کشور بوده است .

تا سال 1371 ، تولید زیتون کشور منحصر به استانهای گیلان ، زنجان ، قزوین ، فارس ، گلستان و خوزستان ، بترتیب با 1850 ، 1050 ، 1450 ، 60 ، 79 و 10 هکتار زیر کشت بود ، ولی از این سال به بعد در سایر استانهای کشور نیز از قبیل مازندران ، یزد ، سمنان ، هرمزگان ، اردبیل ، جیرفت ، کهنوج ، اصفهان ، مرکزی ، کرمان ، کردستان ، بوشهر ،  قم ، خراسان و آذربایجان شرقی اقدام به احداث باغات جدید گردید .

هم اکنون کشت زیتون در کشور تا ارتفاع 900 متری از سطح آبهای ازاد ، در منطقه قزل اوزن و شاهرود رواج دارد .

تاکنون از نظر اقتصادی تنها مرکز کشت و تولید زیتون کشور منطقه عمومی رودبار می باشد که بصورت دیم در این منطقه کشت و تولید می شوند و بهره برداری از آنها نیز سنتی می باشد . حداکثر ارتفاع کشت زیتون در این منطقه 700 متر است . بخش عمده درختان زیتون این منطقه روی تپه های شیب دار مجاور رودخانه سپید رود و اطراف جوی های منشعب از آن قرار دارند . همچنین درختان زیتون این منطقه در قسمت شمالی دره تا رستم آباد و در قسمت جنوبی در اطراف منجیل ، هرزویل و لوشان تا منطقه طارم علیا در استان زنجان و منطقه طارم سفلی در استان قزوین گسترش یافته است .

 

طبقه بندی ارقام زیتون 

زیتون ها را بر مبنای ویژگی های کاربردی به ارقام دارای بازدهی روغن بالا ، بازدهی روغن پایین ، بازدهی روغن متوسط تقسیم می نمایند . ارقام دارای بازدهی بالا برای روغن کشی ، ارقام دارای بازدهی پایین برای کنسرو سازی و واریته های دارای بازدهی متوسط دو منظوره بوده ، برای روغن کشی و تهیه کنسرو زیتون بکار می برند . به طور معمول ارقامی که برای روغن کشی مصرف می شوند دارای اندازه های کوچک و متوسط  ( کمتر از 285 زیتون در کیلوگرم ) و نسبت گوشت به هسته کم ( 1/4- 1/8 ) می باشند . زیتون هایی که برای تهیه کنسرو زیتون مورد استفاده قرار می گیرند دارای اندازه متوسط و بزرگ ( 60 تا 200 زیتون در کیلوگرم ) با نسبت گوشت به هسته زیاد ( 1/7- 1/10 ) می باشند . همچنین گونه ای زیتون بر مبنای سهولت استخراج روغن به دو گروه سخت و آسان تقسیم بندی می شوند .

 

ارقام زیتون ایران

در حال حاضر بیشتر باغات زیتون کشور در مناطق رودبار و طارم واقع شده اند ، ارقام غالب در این مناطق ، ارقام روغنی محلی و زرد می باشند . همچنین ارقام ماری ، شنگه و فیشمی نیز تا حدودی دیده می شود . ارقام دیگری از قبیل محلی گرگان ، خرم آباد ، شنگه ، دزفول ، بربر ، دکل ، زاهدی و خستاوی نیز در جنوب کشور بصورت پراکنده و محدود کاشته می شوند .

ارقام مذکور و سایر ارقام مورد کاشت در کشور ، بتدریج با شرایط بومی منطقه سازش یافته و از طرفی به علت محدود بودن در یک منطقه دارای تنوع ژنتیکی نمی باشند . همچنین واریته ها و ارقام زیتون ایران ، توسط تولید کنندگان و مصرف کنندگان نام گذاری شده است و از نظر علمی هنوز با گونه های موجود دنیا از نظر ویژگیها ، مورد تطابق قرار داده نشده است . در جدول زیر خصوصیات انواع ارقام زیتون رودبار و طارم ، از نظر مقدار سطح زیر کشت ، درصد روغن ، وزن متوسط میوه و شکل هسته و مصرف آن آورده شده است .

 

نوع رقم

درصد زیر کاشت

درصد روغن

وزن متوسط میوه

وزن متوسط هسته ( گرم )

شکل میوه

مصرف اصلی

زرد

64

25- 22

5- 3

6/0 تا 7/0

بیضی گرد

رسیده سبز ، کنسروی رسیده ، سیاه روغنی

روغنی

20

30- 25

4- 3

4/0 تا 5/0

بیضی

روغنی

فیشمی

8

24- 20

6- 4

7/0 تا 8/0

بیضی

کنسروی

شنگه

4

24- 20

5- 4

6/0 تا 7/0

بیضی

کنسروی

ماری

2

22- 20

4- 3

4/0 تا 5/0

کشیده

کنسروی

 

 از ارقام دیگر زیتون می توان به روغنی گرگان اشاره نمود که بسیار محدود در بعضی از استانها کشت می شود .

 

رقم زرد

این رقم از کلونهای مختلفت تشکیل شده است ، رقم زرد همانطوری که در جدول نیز آورده شده است ، بیشترین سطح زیر کشت را دارا می باشد . احتمال می رود اینگونه همان واریته علمی Olea chrysophylla lam باشد . اندازه درختان این گونه متوسط تا کوتاه بوده و فرم تاج آن گرد است . میوه آن نسبتاً درشت و کروی شکل با وزن حدود 5/6 گرم است که در شرایط مطلوب به 8 گرم هم می رسد . متوسط عملکرد این رقم 8 تن می باشد .

میوه های نارس و رسیده زیتون زرد جهت مصارف خوراکی و کنسروی و تهیه زیتون نمک سود کاربرد دارد . همچنین جهت روغن کشی نیز از میوه رسیده این رقم استفاده می شود . میوه رسیده سبز برای مصرف خوراکی و کنسروی در اواخر شهریور ماه رسیده سیاه نیز جهت روغن کشی در اواخر آذرماه برداشت می شود . نسبت گوشت ب هسته در این رقم 5/5 به 1 بوده و وزن متوسط هسته نیز 65/0 گرم است . این رقم در مناطق رودبار ، طارم علیا ، سفلی ، گنجه ، منجیل و لوشان کشت و مورد بهره برداری قرار می گیرد .

 

رقم روغنی

این رقم دارای کلونهای زیادی بوده و در مناطق زیتونکاری رودبار ، منجیل ، گنجه ، لوشان ، طارم و سفلی به نامهای مختلفی شناخته می شود . این رقم درختی است بزرگ که در حالت طبیعی ، ارتفاع آن به 12 متر می رسد . رقم روغنی دارای شاخ و برگ زیاد و با تاج است که رنگ پوست ساقه ، شاخه ها و برگ های آن تیره تر از سایر ارقام زیتون است . رقم روغنی دارای میوه بیضوی شکل با انتهای برجسته می باشد . وزن متوسط   میوه ، 5/3 گرم و وزن متوسط هسته 45/0 گرم بوده و نسبت گوشت به هسته آن نیز 5 به 1 می باشد . درصد زیر کشت این رقم 20 درصد بوده و در مناطق رودبار ، منجیل ، لوشان و گنجه مشاهده می شود . عملکرد این رقم 8 تن می باشد ، میوه های این رقم بیشتر جهت مصارف روغن کشی کاربرد دارد و در نیمه دوم آذرماه یا اواسط دی ماه برداشت  می شود .

 

رقم فیشمی

این رقم پر شاخ و برگ است . متوسط وزن میوه آن 5 گرم و متوسط وزن هسته 75/0 است . شکل میوه این رقم بیضوی ( دوکی ) می باشد و جهت مصارف کنسروی کاربرد دارد ، ولی می توان از

/ 2 نظر / 181 بازدید
کاوه

با سلام مفید بود متشکرم

فرزاد

باسلام عالی و جامع بود اما کاش واسه هر مطلب منبع هم میاوردین من دانشجویی ارشدم و کاش اصل مطالبتون با منبع می بود که میشد استفاده کنم داخل پایان نام. یا مقالات اصلیشم میذاشتین یا واسم میفرستادین ممنونم...