گیاه دارویی اسطوخودوس

مقدمه :

((پلینیوس)) خصوصیات دارویی نوعی اسطوخودوس را برشمرده است . وی اظهار می دارد در زمان های گذشته مردم گونه های کمی از جنس اسطوخودوس را می شناخته و از آن ها استفاده می کرده اند . کلمه ((لاواند)) از ریشه لاتین ((لاوار)) مشتق شده و به معنای تمیز کننده و شوینده است . به طوری که مردم اروپا در گذشته از این گیاه برای شست وشوی بدن خود استفاده می کرده اند و این مهم اشاره به مصرف آن در صابون و عطرسازی دارد .

اسطوخودوس فرانسوی یکی از قدیمی ترین گیاهان دارویی می باشد . این گیاه از قرن سیزدهم نزد مردم اروپا شناخته شده بود و در مرکز اروپا گسترش زیادی داشته و موارد استعمال آن نیز فراوان بوده است . در حال حاضر از اسطوخودوس فرانسوی در اکثر نقاط جهان استفاده می شود .

مردم در گذشته از پیکر رویشی و گل اسطوخودوس استفاده های دارویی متعددی می کردند . آن ها معتقد بودند که استفاده از آن سبب معالجه ی افراد فلج و بکار افتادن مجدد دست و پای این افراد می شود . آن ها همچنین برای درمان بعضی از بیماری های مربوط به مغز ، از جمله خون گرفتگی عروق مغزی از این گیاه استفاده می کردند .

در تمام فارماکوپه های معتبر از گل های این گیاه به عنوان دارو یاد شده و خواص درمانی آن مورد بررسی قرار گرفته است . در حال حاضر از مواد موثره ی اسطوخودوس فرانسوی برای معالجه بیماری های مربوط به سیستم عصبی و همچنین برای درمان رماتیسم استفاده می شود .

در بعضی کشور ها ، گونه های مختلف اسطوخودوس ، به عنوان گیاهان زینتی در باغ ها و پارک ها کشت می شود.

اسطوخودوس کلمه یونانیست، یعنی حافظ الروح، در دری شاه سپرم و در عربی انس الروح میگویند.

اگر از قسمت های مختلف آن گرفته توسط دست مالش داده شود، بوی مخصوص کافور بمشام میرسد، تقریباً از هر(160) کیلوگرام آن یک کیلوگرام اسانس بدست میآید، اسانس آن برنگ زرد بوده بوی کافور میدهد.

از قدیم تا امروز استعمال عطر و محلول زیبائی اسطوخودوس مروج است یونانیها و رومیان برای زیبائی جلد خود، حین استحمام از عرق لاوندر (اسطوخودوس) زیاد تر استفاده میکردند.

رومیان برای معطر ساختن اطاق از چند قطره عطر اسطوخودوس که بالای آتش میریختند، از ابتلأ زکام و سرما خوردگی جلوگیری میکردند.

ملکه زیبائی یونان و کلو پاترا ملکه سرزمین نیل، هر روز خود را با مخلوط عطر لاوندر، بشیره اسطوخودوس و زنبق مالش میدادند، و قشنگی، لطافت، و زیبائی، جلد و روی خود را مرهون عطر لاوندر میدانستند.
(ویلیام تورنر) گیاه شناس مشهور، در کتاب خود نوشته است هرگاه شخصی بوقت خواب، گل اسطوخودوس را در کلاه شب خود بگذارد از سر دردی و سرما خوردگی محفوظ، مغزش را تقویت میکند.

گلهای اسطوخودوس، در برج جوزا بصورت پندک میباشد که مردم بقسم دسته جمع نموده، در سقف خانه خشک میکنند.

علم جدید بعد از تحلیل و تجزیه استعمال گل و عرق اسطوخودوس، این گیاه را مفید خوانده و نظریات قدما را تصدیق و تائید نموده اند.

بوعلی سینا راجع به اسطوخودوس در کتاب خود چنین نوشته است: عطر این گیاه خاصیت قوی خواب آور داشته، مخدر است، حساسیت را کم و درد را تسکین میدهد، کم کننده غم و اندوه است.

خوردن اسطوخودس باعسل، مقوی و ادرار آور است. مانع رعشه و سرگیچی شده و امراض مالخولیا، صرع، جنون، فراموشی، وسواس و تشنج را درمان میکند و هم مانع جاری شدن آب بینی که از ریزش عارض شده باشد میگردد.

برای مداوای امراض متذکره، مربای گل اسطوخودوس با عسل و یا بوره بیشتر مؤثر است، که در هر خوراک مقدار یک گرم ازگیل در آن افزوده شود.

تغذیه گل های این گیاه توسط زنبور عسل نه تنها در کیفیت عسل آن ها تاثیر فراوانی دارد بلکه سبب افزایش عملکرد عسل نیز می شود . به علت استفاده های متنوع از اسطوخودوس ، این گیاه در اکثر کشور های جهان کشت و روز به روز بر متقاضیان آن افزوده می شود و پراکنش چندین گونه از آن در جزایر آتلانتیک ، مدیترانه تا سومالی و هندوستان است  .

همه ساله زمین های زراعی وسیعی در کشور های فرانسه ، روسیه ، بلغارستان ، ژاپن ، آمریکا و مجارستان برای کشت اسطوخودوس فرانسوی اختصاص می یابد .

 

مشخصات گیاه :

گونه های مختلف اسطوخودوس گیاهانی چند ساله و خشبی هستند . تا کنون حدود 48 گونه متعلق به اسطوخودوس یا ((لاواند)) شناسایی شده است .

اسطوخودوس فرانسوی (با گونه های اسپیکا ، افیسینالیس و ورا هم نام است) ، گیاهی است مدیترانه ای ، منشا آن جنوب اروپا گزارش شده است و در جنوب و مرکز ایتالیا ، یونان ، جنوب فرانسه و اسپانیا در خاک های سبک شنی ودر ارتفاعات 1700 متری از سطح دریا به طور خودرو می روید . این گیاه حقیقی (غیر دو رگ) است و بذر تولید می کند .

اسطوخودوس فرانسوی گیاهی چند ساله و خشبی است . ریشه اصلی آن طویل و چوبی است و انشعاب های متراکم و فراوانی دارد و قادر به جذب رطوبت از اعماق 3 تا 4 متری زمین می باشد .

ساقه ضخیم و قهوه ای رنگ است . قسمت تحتانی ساقه انشعاب های فراوانی دارد و گیاه بسیار متراکم و انبوه به نظر می رسد . شکل ظاهری آن در گیاهان چند ساله شبیه به نیم کره ای است که قطر آن به 80 تا 120 سانتی متر می رسد . ارتفاع ساقه متفاوت است و به سن گیاه و شرایط اقلیمی محل رویش آن بستگی دارد طوری که شرایط متفاوت زیستی به خصوص درجه حرارت و رطوبت و مشخصات جنس زمین تغییرات محسوس و قابل توجهی را در گیاه مذکور به وجود آورده است که منجر به پیدایش دو فرم متمایز که یکی دارای عطر بیشتری است گردیده است . به طور کلی جنس زمین (خصوصیات فیزیکی و شیمیایی ، کود ها و علف های هرز) تاثیر بسزایی در کیفیت محصول ایفا می کند . ارتفاع گیاهان چند ساله به 40 تا 60 سانتی متر می رسد . برگ ها به رنگ سبز تیره ، نیزه ای شکل و به طور متقابل روی ساقه قرار می گیرند . طول برگ ها 3 تا 5 و عرض آن 0.2 تا 0.5 سانتی متر است .

برگ ها پوشیده از کرک و حفره های حاوی اسانس است . گل ها در انتهای ساقه های گل دهنده به صورت خوشه های مجتمع قرار می گیرند . ساقه های گل دهنده در اسطوخودوس فرانسوی غیر منشعب است و ارتفاع آن بین 20 تا 40 سانتی متر می باشد . گل ها به رنگ آبی یا متمایل به بنفش است . برخی از گیاهان ممکن است گل های سفید رنگ یا بور (قهوه ای روشن) تولید کنند ولی اسانس این گیاهان کمیت و کیفیت نا مطلوبی دارند و ریشه اصلی این گیاه طویل و چوبی است و از انشعاب هیا متراکم و فراوانی برخوردار است . این ریشه قادر به جذب رطوبت از اعماق 4 متری زمین است .

میوه فندقه و به شکل تخم مرغ است . طول میوه 1.8 تا 2.2 میلی متر و رنگ آن قهوه ای تیره و براق است . وزن هزار دانه 0.85 تا 1.1 گرم است .

پیکر رویشی این گیاه بوی مطبوعی دارد که ناشی از وجود اسانس است . اسانس در برگ ها و گلهای اسطوخودوس و در حفره های مخصوص ساخته و ذخیره می شود .اسانس گل ها در مقایسه با برگ ها کیفیت مناسب تری دارند و مقدار آن به نوع گیاه و شرایط اقلیمی محل رویش گیاه بستگی داشته و بین 0.5 تا 1.5 درصد است ، مهمترین ترکیبات تشکیل دهنده اسانس را ((لینالیل استات)) (35 تا 60 درصد) ،((سینئول)) (10 درصد) ، ((لینالول)) ، ((کامفور)) ، ((نرول)) ، ((بورنئول)) و ((گرانیول)) تشکیل می دهد . از ترکیبات دیگر این گیاه می توان از ((کومارین)) ، ((فلاونوئید)) و ((استرول)) ، ((اسید بوتریک)) ، ((اسید پروپیونیک)) ، ((اسید والریک)) ، ((لینالیل آزاد)) و ژرامبول نام برد .

بذر های اسطوخودوس فرانسوی 3 الی 4 سال از قوه رویشی مناسبی برخوردارند . رشد اولیه این گیاه بسیار کند است . گیاهان معمولا از سال اول به گل می روند . رویش گیاهان در سال های بعد در فصل بهار (اوایل فروردین) آغاز می شود و گل ها اواخر بهار (اواخر خرداد) ظاهر می شوند و گلدهی تا اواسط تابستان (مرداد) ادامه می یابد . هوای سرد و بارندگی (10 تا15 روز قبل گلدهی) گلدهی را به تاخیر می اندازد .هوای گرم و خشک سبب تسریع در گلدهی اسطوخودوس فرانسوی می شود . 

میوه های این گیاه به تدریج می رسند . پس از رسیدن میوه ، بذر ها از گیاه جدا و به اطراف پراکنده می شوند .

روش مرسوم تکثیر این گیاه از طریق قلمه زدن است . ابتدا قلمه ها در محل مناسبی مانند گل خانه ها ، برگ دار و ریشه دار می شوند ، سپس به زمین اصلی منتقل می شوند . از طریق بذر و خوابانیدن نیز این گیاه قابل تکثیر است . در هر هکتار زمین 12500 پایه (قلمه) از این گیاه کاشته می شود . از هر پایه مرغب گیاه 500 گرم سر شاخه گلدار و از هر هکتار 500 کیلو گرم گیاه به دست می اید . کود لازم 700 کیلوگرم فسفات و 200 تا 300 کیلوگرم در هکتار نیترات سدیم قبل از کاشت استفاده می شود . با بررسی های به عمل آمده ، آب و هوا ، ارتفاع محل ، جنس زمین و نوع واریته در ایجاد محصول مرغوب و فراوان تاثیر دارد . آفتی به نام (Sdphoronia Humerella) جزء افات اصلی این گیاه است .

دوره رویشی اسطوخودوس بسیار طولانی است و معمولا 20 تا 30 سال عمر می کند و تا 15 الی 20 سال بازدهی اقتصادی دارد .

 

نیاز های اکولوژیکی :

اسطوخودوس فرانسوی بومی ایران نیست ولی به طور تقریبا گسترده ای برای استفاده دارویی و زینتی در کشورمان کشت می شود .

اسطوخودوس از گیاهان مناطق خشک و نیمه خشک است . در طول رویش به تابش نور فراوان و هوای گرم و رطوبت کم نیاز دارد . در این شرایط عملکرد گل ، اسانس و همچنین کیفیت اسانس افزایش می یابد . در این مورد تحقیقات نشان می دهد که مقدار و کیفیت اسانس با نور رابطه مستقیم دارد .

کشت اسطوخودوس در مناطقی که نور کافی وجود نداشته باشد نه تنها از مقدار اسانس گل ها کاسته می شود ، بلکه سبب کاهش ترکیبات استری (لینالیل استات) آن می شود . در این مورد گیاهانی که در سایه کشت شده اند اسانس و ترکیبات استری آن در مقایسه با گیاهان کشت شده در آفتاب به ترتیب 55 و 41 دصد کاهش نشان می دهد .

اگرچه اسطوخودوس قادر است درجه حرارت های پایین (15 الی 20 درجه ی سانتی گراد) را تحمل کند ، ولی در فصل بهار هنگام رویش گیاه و تولید شاخ و برگ به سرما بسیار حساس است و با بروز سرما ، گیاهان دچار سرما زدگی شده و خشک می شوند . از این رو از کشت این گیاه در زمین های گود و مناطق سرد حتی الامکان باید اجتناب کرد .

رطوبت زیاد برای اسطوخودوس مناسب نیست . آبیاری زیاد سبب کاهش چشمگیر اسانس (به مقدار 30 تا 50 درصد) و ترکیبات تشکیل دهنده آن می شود . این گیاه از مرحله تشکیل گل قادر است خشکی را برای مدت طولانی تحمل کند .

اسطوخودوس فرانسوی در هر نوع خاکی قادر به رویش است . ولی خاک های سبک حاوی ترکیبات کلسیم و غنی از مواد و عناصر غذایی خاک های مناسبی برای تولید انبوه این گیاه است . خاک های سنگین که تهویه هوا در آن ها به سختی انجام می گیرد و همچنین خاک هایی که سبب آب ایستایی می شوند برای کشت این گیاه مناسب نیستند،

((پی اچ)) خاک برای اسطوخودوس فرانسوی بین 6.4 تا 8.2 مناسب است .

 

تناوب کاشت :

اسطوخودوس 15 تا 20 سال در یک منطقه باقی می ماند . از این رو در زمین هایی که به کشت این گیاه اقدام می شود باید کاملا آماده نمود . اسطوخودوس را باید با آن دسته از گیاهانی به تناوب کشت کرد که سبب گسترش علف های هرز نشوند . ذرت ، گیاه مناسبی برای تناوب کشت با اسطوخودوس است . چون اسطوخودوس های جوان به علت کشت ها حساس هستند ، چنانچه قبل از کاشت برای مبارزه با علف های هرز از مفادیر زیادی علف کش استفاده شده باشد ، توصیه می شود به منظور خنثی شدن اثر علف کش ها ، زمین تا 3 سال به صورت آیش باقی بماند سپس اسطوخودوس در آن کشت شود .

پس از برداشت اسطوخودوس زمین معمولا از مواد و عناصر غذایی تهی است . بدین جهت پس از برداشت ، گیاهانی را باید کشت کرد که نه تنها به مواد و عناصر غذایی فراوان نیاز نداشته باشند بلکه بر کیفیت خاک بیفزایند .

 

مواد و عناصر غذایی مورد نیاز :

اگر چه اسطوخودوس در زمین های فقیر می روید ولی در سطوح وسیع کشت باید از زمینهای غنی و حاصلخیز استفاده شود . از آنجائیکه این گیاه 15 تا 20 سال در یک مکان باقی می ماند ، از این رو تمام نیازهای غذایی آن در این مدت باید توسط خاکی که در آن کشت می شود تأمین گردد . تحقیقات نشان می دهد برای تولید هر یکصد کیلوگرم گل ، گیاهان 8/0 کیلوگرم ازت ، 2/0 کیلوگرم اکسید فسفر و 8/0 کیلوگرم اکسید پتاس از خاک جذب می کنند . کودهای کاملاً پوسیده حیوانی نقش عمده ای در افزایش عملکرد دارد . از این رو توصیه می شود فصل پاییز هنگام آماده ساختن زمین ، 35 تا 50 تن در هکتار کودهای حیوانی کاملاً پوسیده به زمین اضافه شود . همچنین در فصل پاییز باید 70 تا 80 کیلوگرم در هکتار اکسید فسفر و 100 تا 120 کیلوگرم در هکتار اکسید پتاس به عنوان مقادیر پایه به خاک اضافه شود .

در سال اول رویش و در اواخر بهار نیز 70 تا 80 کیلوگرم در هکتار ازت باید به صورت سرک در اختیار گیاهان قرار گیرد . با توجه به طولانی بودن دوره رویش اسطوخودوس توصیه می شود در طول رویش این گیاه ، خاک مورد تجزیه قرار گیرد و با توجه به وضعیت خاک از نظر موتد و عناصر ضروری اقدام به کوددهی زمین نمود .

 

آماده سازی خاک :

آماده سازی زمین قبل از کاشت دارای اهمیت فوق العاده ای است زیرا اسطوخودوس یک گیاه چندساله می باشد و قرار است برای 8 تا 10 سال (گاهی اوقات تا 20 سال) در یک مکان قرار بگیرد . آماده سازی اولیه زمین شامل شخم زمین تا عمق 40 سانتی متری و همزمان با شخم زدن ، افزودن 35 تا 50 تن در هکتار کود دامی پوسیده و کودهای شیمیایی می باشد . میزان اضافه کردن کود شیمیایی به آزمایشات خاک بستگی دارد ولی معمولا 70 تا 80 کیلوگرم در هکتار اکسید فسفر و 100 تا 120 کیلوگرم در هکتار اکسید پتاس به عنوان کود پایه به خاک افزوده می شود . اندکی قبل از کاشت عمل دیسک زدن و تسطیح زمین با ماله صورت می گیرد .

البته حدود 1.5 تا 2 ماه قبل از کشت نیز باید اقدام به افزودن کود های شیمیایی مورد نیاز گیاه (مانند فسفر و پتاس) به خاک کرده و با شخم متوسطی آن ها را به عمق 18 تا 20 سانتی متر زمین منتقل نمود . اواخر زمستان پس از شکستن سله ها  ، جمع آوری سنگ ها و قلوه سنگ ها و تسطیح ، زمین برای کاشت کاملا آماده می شود .

 

سازگاری :

اسطوخودوس بسیار کم توقع است و در خاک های فقیر و آهکی و کم آب به خوبی رشد می کند . این گیاه در خاک هایی با PH بیشتر از 7 در خاک های آهکی و سنگین (رسی) خوب رشد می کند .همچنین به نماتد مقاوم می باشد.

باید توجه داشت که اسطوخودوس به شوری آب نیز تاحدی مقاوم است و می توان آن را در نقاطی که دارای تشعشع شدید آفتاب است مانند حاشیه آسفالت ها کشت نمود .

 

تاریخ و فواصل کاشت :

کاشت اسطوخودوس توسط بذر و از طریق رویشی امکان پذیر است . کاشت توسط بذر به روش غیر مستقیم انجام می گیرد و فصل پاییز ( آذر ) یا اوایل بهار ( نیمه دوم اسفند ) زمان مناسبی برای کشت بذر در خزانه هوای آزاد است . در این صورت فاصله مناسب ردیفهای کاشت از یکدیگر در سطح وسیع خزانه 35 تا40 سانتی متر و در سطح کوچک خزانه نیز 15 تا 29 سانتی متر می باشد . اگر بذرها در فصل پاییز کشت شوند عمق مناسب کاشت بذر 5/0 تا 1 سانتی متر و اگر در فصل بهار کشت شوند 1 تا 5/1 سانتی متر می باشد . برای هر هکتار زمین به 7 تا 9 کیلوگرم بذر ( با کیفیت مطلو ب) نیاز است . اواخر شهریور تا اوایل مهر ماه سال بعد زمان های مناسبی برای انتقال نشاء ها به زمین اصلی است و در مدت زمان مذکور ارتفاع گیاهان در خزانه به 18 تا 20 سانتی متر می رسد . هنگام انتقال نشاءها به زمین اصلی ساقه آنها را باید از فاصله 8 تا 10 سانتی متری سطح زمین هرس کرد . این عمل سبب تولید شاخه های متعدد می شود . توصیه می شود در هنگام انتقال نشا به زمین اصلی ، نشاء ها از فاصله پنج سانتی متری بالای یقه در خاک کشت شوند در ضمن برای هر هکتار زمین به 20 هزار بوته نیاز است .

به طور کلی نشاء ها در ردیف هایی به فاصله 100 سانتی متر و فاصله 2 بوته در هر متر طولی 80 تا 100 سانتی متر در زمین اصلی باید کشت شوند . در سطوح کوچک کشت معمولا از ماشین آلات کشاورزی استفاده نمی شود از این رو گیاهان را می توان متراکم تر کشت کرد.

 

روش کاشت (تکثیر) :

کاشت و تکثیر اسطوخودوس توسط بذر ، یا از طریق رویشی صورت می گیرد .

الف : کشت این گیاه توسط بذر به صورت غیر مستقیم (کشت در خزانه و سپس انتقال نشاءها به زمین اصلی) انجام می گیرد که در این روش بذور در فصل پاییز (آذر ماه) یا در اوایل بهار (اواسط اسفند ماه) در خزانه های آزاد در ردیف هایی با فاصله 20 تا 40 سانتی متر در عمق یک سانتی متر از یکدیگر کشت می شوند . در این روش در زمان مناسب بذر ها در خزانه ی هوای آزاد که بستر آن به همین منظور آماده شده است کشت می شود . چنانچه بذر ها در فصل بهار کشت شوند به منظور افزایش قوه رویشی بذر ها را باید برای مدتی در دمای 1- تا 2- درجه سانتی گراد قرار داد . پس از کشت انجام غلتک مناسبی سبب هماهنگی در رویش بذر ها می شود . بذر های کشت شده در فصل پاییز در اوایل بهار سبز می شوند . با آبیاری منظم و وجین علف های هرز سطح خزانه ، گیاهان را در مرحله ی 4 تا 5 برگی طوری تنک می کنند که فاصله 2 بوته در طول ردیف 5 سانتی متر گردد . این عمل سبب تقویت بوته ها و توسعه ریشه می شود .

اگر بذر ها در فصل پاییز کشت شوند عمق مناسب کاشت بذر 0.5 تا یک سانتی متر و اگر در فصل بهار کشت شوند یک تا 1.5 سانتی متر می باشد . برای هر هکتار زمین به 7 تا 9 کیلوگرم بذر با کیفیت مطلوب نیاز است . اواخر شهریور تا اوایل مهر ماه سال بعد زمان های مناسبی برای انتقال نشاءها به زمین اصلی است و در مدت زمان مذکور ارتفاع گیاهان در خزانه به 18 تا 20 سانتی متر می رسد .

وقتی ارتفاع گیاهان در خزانه به 18 تا 20 سانتی متر رسید هنگام انتقال نشاءها به زمین اصلی ساقه  را باید از فاصله 8 تا 10 سانتی متری سطح زمین هرس کرد . این عمل سبب تولید شاخه های متعدد می شود . سپس بوته ها را در زمان مناسب باید به زمین اصلی منتقل کرد . بهتر است نشاء ها در زمین دایمی 5 سانتی متر  بالای منطقه یقه کشت شود .

چنانچه گیاهان در فصل بهار به زمین اصلی منتقل شوند آن ها را باید به دفعات متعدد آبیاری نمود . اگر نشاءها در فصل پاییز منتقل شوند نیاز آبی آن ها کمتر خواهد بود .

برای هر هکتار زمین به 20 هزار بوته نیاز می باشد .

ب : تکثیر رویشی اسطوخودوس از طریق ریشه دار کردن ساقه های سبز و جوان یا ساقه های خشبی و انتقال آنها به زمین اصلی می باشد . روش مرسوم تکثیر این گیاه از طریق قلمه زدن است . اوایل شهریور از پایه های مادری یک ساله ساقه های سبز و از پایه های مادری چهار تا پنج ساله ساقه های خشبی به طول 12 تا 20 سانتی متر جدا کرده سپس اقدام به کاشت آنها در خزانه ( اعم از خزانه هوای آزاد یا زیر پلاستیک ) می نمایند . این قلمه ها در عمق 4 تا 5 سانتی متری و در ردیفهایی به فاصله 6 تا 10 سانتی متر و فاصله دو قلمه از یکدیگر 2 تا 3 سانتی متر کشت می شوند . در هر متر مربع از سطح خزانه 600 تا 800 قلمه کشت کرد . چنانچه از خزانه هوای آزاد برای ریشه دار کردن قلمه ها ، استفاده شده باشد با ایجاد سایبان مناسبی می توان ریشه زایی در قلمه ها را تسریع کرد . آبیاری منظم و وجین علف های هرز سطح خزانه در ریشه زایی قلمه ها بسیار مناسب است .

روش تکثیر رویشی بدین طریق است که در فصل پاییز از سرشاخه های اسطوخودوس قلمه تهیه کرده و در طول پاییز و زمستان آن را در ماسه کاشته و در گلخانه نگهداری می کنند . بهار ( اردیبهشت ) یا پاییز سال بعد زمان  مناسبی است برای انتقال قلمه های ریشه دار شده به زمین اصلی بوته ها در ردیفهایی به فاصله 100 ساتنی متر ( فاصله دو بوته در طول ردیف 50 تا 80 سانتی متر ) در زمین اصلی کشت می شوند .

معمولا 3 تا 4 ماه قلمه ها ریشه دار می شوند و در اوایل بهار قلمه ها را در زمین اصلی به فاصله مذکور می کارند . زمین مورد نظر برای کاشت اسطوخودوس را در پاییز شخم عمیق زده و حدود 10 تن در هکتار کود حیوانی همراه کود های فسفر و پتاسیم به خاک اضافه می کنند .

چنانچه قلمه های اسطوخودوس در بهار از گیاه مادری تهیه شود و سپس در ماسه کاشته شود می توان قلمه های ریشه دار را در فصل پاییز اقدام به کشت در زمین اصلی نمود ، برای ریشه دار کردن قلمه های اسطوخودوس و یا هر گیاه دیگری می توان از هورمون اکسین استفاده کرد .

با توجه به این که اسطوخودوس گیاهی چند ساله است در سال اول رشد این گیاه کند است . برای تولید گیاهی با فرم مناسب لازم است که عملیات هرس در پاییز سال اول و سال دوم انجام شود تا از رشد طولی گیاه جلوگیری شود . بعد از هرس باید قد گیاه 15 تا 20 سانتی متر شود (سال اول) در سال دوم به فرم نیم کره باید هرس شود و ارتفاع 20 تا 25 سانتی متر و پهنا از هر طرف 15 تا 20 سانتی متر شود .

در سال اول رشد کند است در سال های بعد رشد سریع خواهد شد ، به طوری که در سال پنجم از هر بوته اسطوخودوس 500 گرم برگ خشک تولید خواهد شد . قسمت مورد استفاده این گیاه سرشاخه های گل دار آن است و بهترین زمان برداشت هنگامی است که گلها روی گیاه ظاهر می شود (اوایل تیر تا اواسط مرداد) .

در طول زمستان برای جلوگیری از سرما خوردگی ، باید روی قلمه ها را با پوشش های نایلونی پوشاند . در زمان مناسب باید قلمه هایی را که از ریشه های قوی و محکمی برخوردارند به زمین اصلی منتقل کرد . چنانچه ریشه ها طویل تر از 15 سانتی متر باشند (اعم از تکثیر با بذر یا تکثیر رویشی) ریشه را باید هرس کرد . هنگام کاشت قلمه های ریشه دار شده در زمین دایمی ، قلمه ها باید 4 تا 5 سانتی متر بالای منطقه یقه کشت شوند .

چنانچه زمان کافی برای کاشت قلمه های ریشه دار شده وجود نداشته باشد آن ها را باید روی هم داخل گودالی قرار داد و با پاشیدن آب بر روی آن ها از خشک شدن بوته ها جلوگیری کرد تا در زمان مناسب به کشت آن ها اقدام شود . این عمل سبب حفظ قوه رویشی بوته ها می شود .

 

مراقبت و نگهداری :

رشد اولیه اسطوخودوس در سال اول رویش بسیار کند است و علفهای هرز می توانند بدون رقابت و به سرعت توسعه یابند . از این رو کنترل علفهای هرز قبل از کاشت و تهیه بستر فاقد علف هرز ضرورت دارد . در سال اول رویش به منظور تولید شاخه های متعدد ، باید قسمت هوایی گیاهان را به طول 8 تا 10 سانتی متر هرس کرد . این هرس نه تنها مانع رشد نامناسب طول ساقه می شود بلکه با تولید شاخه های متعدد سبب پرپشت شدن بوته ها می شود .سال دوم رویش نیز عمل هرس  اندام هوایی را از قسمت 15 تا 18 سانتی متر باید تکرار کرد . در سطوح وسیع کشت ، عمل هرس با دست امکان پذیر نیست و باید با ماشینهای مخصوص هرس  انجام گیرد . هرس گیاهانی در سال دوم رویش سبب می شود تا ساقه های گل دهنده از طول یکسانی برخوردار شوند . از سال سوم نیازی به هرس نیست زیرا گیاهان به شکل ثابت خود که نیمکره است می رسند. اواخر سال اول رویش نیز زمان مناسبی برای واکاری و جایگزینی کردن بوته های خشک شده است . وجین علفهای هرز در طول رویش گیاهان ضروری است . از آنجائیکه چند سال پس از کشت ، خاک بین ردیفها متراکم شده و عمل تهویه هوا به سختی انجام می گیرد . لذا  هر چهار تا شش سال باید خاک بین ردیفها را تا عمق 40 تا 60 سانتی متری برگردان کرد

 

برداشت محصول :

گلهای اسطوخودس از اواخر بهار پدیدار شده و گلهای باز شده از بیشترین مقدار اسانس برخوردارند . برداشت شامل جمع آوری ساقه های گل دهنده ی دارای گل می باشد که توسط داس یا ماشین های برداشت انجام می گیرد . عملکرد گل تازه در سال اول 400 تا 700 کیلو گرم در هکتار می باشد که در سال های بعد افزایش چندین برابر مشاهده می شود . از آنجایی که گیاهان معمولاً هفت تا هشت روز در مرحله  گلدهی هستند ، در سطوح وسیع کشت امکان برداشت آنها در این مدت کوتاه وجود ندارد . به همین خاطر از بدو باز شدن گلها می بایست آنها را برداشت کرد . هنگام برداشت گلها ، ساقه ها از نیمه قطع شوند سبب ناهماهنگی در نمو گلها در سالهای بعد می شوند و برداشت گلها ، آنها را در کیسه های بزرگ ریخته و بلافاصله جهت استخراج اسانس ، گلها را به کارخانه های مربوط منتقل می کنند . مقدار عملکرد گل متفاوت است و به نوع گیاه و شرایط اقیلمی محل رویش گیاه بستگی دارد . عملکرد گل تازه  در سال اول رویش 4/0 تا 7/0 تن در هکتار ، در سال دوم 5/1 تا 2 تن در هکتار ، در سال سوم 3 تا 5/3 تن در هکتار و از سال چهار به بعد 5/3 تا 4 تن در هکتار می باشد . معمولاً از هر 8 تا 10 کیلوگرم تازه یک کیلوگرم گل خشک به دست می آید .

 

جمع آوری بذر :

برای برداشت بذر ها باید گیاهانی سالم ، قوی ، پر گل و فاقد هر گونه علف هرز را انتخاب کرد . میوه ها از اوایل تابستان به تدریج می رسند . هنگامی که رنگ بذر ها از اواسط تابستان به تدریج قهوه ای تیره شد باید ساقه های گل دار را برداشت و سپس خشک کرد . تاخیر در برداشت سبب ریزش بذر ها می شود . پس از برداشت باید آن ها را بوجاری و تمیز و بسته بندی نمود و در جای خشک وخنک نگهداری کرد .

عملکرد بذر 200 تا 300 کیلوگرم در هکتار است .

 

فراوری :

اسانس اسطوخودوس  از تقطیر سرشاخه های گل دار با بخار آب حاصل می گردد. با استفاده از روش تقطیر با بخار آب ، زمان لازم برای استخراج اسانس زمانی است که نه تنها حداکثر مقدار اسانس موجود از اندام مورد نظر خارج گردد، بلکه اسانس های حاصل از کیفیت مطلوبی نیز داشته باشند. تعیین زمان مناسب به منظور استخراج اسانس متفاوت است و به عوامل متعددی نظیر نوع اندام ( اینکه گل باشد یا پیکر رویشی یا ریشه یا میوه ) ، نوع دیگ مورد استفاده ، همچنین مقدار و سرعت بخار آب ، بستگی دارد. سرعت بخار و مدت زمان لازم برای تقطیر اسانس از گلهای تازه ی اسطوخودوس به ترتیب 300 تا 350 (بر حسب کیلوگرم بر ساعت) و 40 تا 60 دقیقه می باشد. اسانس استحصال شده از گیاهان به روش تقطیر با بخار، معمولا حاوی مقادیری آب است . مقدار آب موجود در اسانس گیاهان مختلف به عواملی مانند اندازه ظروف جمع آوری اسانس ، شکل آنها ، درجه حرارت ، شدت و مقدار بخار و وزن مخصوص اسانس ، عناصر تشکیل دهنده اسانس و قابلیت انحلال اسانس در آب بستگی دارد. اسانسی که در مرحله اول تقطیر استحصال می گردد به اسانس اولیه یا اسانس مستقیم معروف است. در آب خروجی ظروف جداکننده ، مقادیر کمی اسانس موجود است که اسانس ثانویه خوانده می شود.

وجود اکسیژن در آب که معمولا قابل انتقال در اسانس ثانویه است ، باعث افزایش وزن مخصوص آن ( در مقایسه با اسانس اولیه ) می گردد. اسانس اولیه حاصل از گیاه اسطوخودوس حاوی مقادیر فراوانی "استر" است. در حالی که مقدار استر در اسانس ثانویه گیاه مذکور (بر اثر هیدرولیز با آب ) بسیار کمتر است .با استفاده از روش تقطیر با آب یا بخار ، می توان اقدام به استخراج اسانس ثانویه نمود. مقدار اسانس ثانویه در گلهای اسطوخودوس 150 تا 200 گرم در متر مکعب می باشد. اگر این عمل در محل برداشت محصول صورت بگیرد، بازده ی بیشتری خواهد داشت. برگ ها و گل های این گیاه دارای 5/0 تا 5/1 اسانس، کومارین، فلاونوئید، استرول و تانن هستند. اسانس این گیاه بیرنگ یا به رنگ زرد کمرنگ است و اجزای آن عبارتند از: لینالیل استات، لینالول، کامفور و ژرانیول. لینالیل استات مهمترین ترکیب اسانس می باشد که 35 تا 60 درصد اسانس را تشکیل می دهد.

 

فناوری تقطیر و استخراج اسانس ها:

یکی از روشهای معمول استخراج اسانس ها ، تقطیر با بخار آب است. امروزه در مقیاس صنعتی ، بر اساس این روش ، سیستم هایی برای استخراج اسانس طراحی شده است. استخراج اسانس به روش تقطیر ، نسبت به روشهای دیگر کاری ساده تر و راحت تر و در عین حال اسانس استخراج شده بر اساس این روش نیز از کمیت بیشتر و کیفیت بهتری برخوردار است.

برپایه روش تقطیر با آب یا بخار، سه سیستم تاکنون طراحی و ساخته شده که عبارتند از :

1-    سیستم تقطیر با آب: در این سیستم ، اندام گیاه مورد نظر پس از قرار گرفتن در آب تحت تاثیر حرارت تا حد لازم حالت ( دم کرده )  پیدا می کند.، و از بخارهای برآمده از آن ، اسانس بدست می آید.

2-    سیستم تقطیر با آب و بخار: در این سیستم آب و اندام گیاه مورد نظر مجاورهم ولی در عین حال به صورت جدا از یکدیگر قرار می گیرند ، بطوریکه در قسمت تحتانی سیستم آب در حال بخار و در ناحیه فوقانی آن بر روی صفحات متخلخل اندام گیاه واقع می شوند.

3-    سیستم تقطیر با بخار: در این سیستم ، اندام گیاه مورد نظر صرفا تحت تاثیر بخار آب با فشار کم ( یکدهم واحد "بار" ) قرار می گیرند و بخار پس از عبور از توده گیاه، اسانس آن را در قسمت سرد کن سیستم جمع می کند.

فناوری مربوط به تقطیر اسانس ها در مقیاس صنعتی ، عموما بر پایه تقطیر با بخار طراحی شده و به شکلهای تقطیر نوبتی با بخار و تقطیر دائمی با بخار ، مشاهده می شوند. در اکثر کشورها ، برای تقطیر اسانس ها معمولا از روش تقطیر نوبتی استفاده می کنند. مهمترین قسمتهای تشکیل دهنده دستگاه تقطیر نوبتی عبارتند از : دستگاه مولد بخار ، سرد کن ، و قسمت جمع آوری اسانس.

 

اثر روش خشک کردن روی مقدار و ترکیبهای اسانس گیاه اطوخودوس :

طی تحقیق گلهای اسطوخودوس از گیاهان سه ساله موجود در مزرعه پژوهشکده گیاهان دارویی دانشگاه شهید بهشتی در مرداد ماه 1383 برداشت گردید. بعد مقدار مشخصی از آنها تحت تاثیر روشهای مختلف خشک کردن شامل شرایط آفتاب ، سایه ، دستگاه خشک کن ( oven ) در دمای 60 درجه سانتیگراد به مدت 12 و 24 ساعت و دستگاه مایکروویو با قدرتهای متوسط و بالا به مدت 5 و 10 دقیقه قرار گرفتند. از هر کدام از نمونه ها با استفاده از دستگاه کلونجر و به روش تقطیر با آب به مدت 3 ساعت اسانس گیری بعمل آمد و بازده هر کدام بر اساس درصد حجمی به وزنی محاسبه گردید. تغییرات کمی و کیفی اسانس هر نمونه نیز به وسیله روشهای GC  و GC/MS تعیین و مورد مقایسه قرار گرفتند.

نتایج حاصل از این تحقیق نشان داد که مقدار اسانس و ترکیبهای تشکیل دهنده آن در گیاه اسطوخودوس به نحو بارزی تحت تاثیر روشهای خشک کردن قرار می گیرد، بطوریکه بازده اسانس گلهای آن 4/3 ، 6/1 ، 6/2 و 9/0 درصد حجمی به وزنی به ترتیب برای روشهای سایه ، آفتاب ، دستگاه خشک کن و مایکروویو بدست آمد.

 

ترکیبات اصلی تشکیل دهنده ی اسانس اسطوخودوس :

اسانس اسطوخودوس بیش از 40 نوع ترکیب مختلف دارد که در برگ ها و گلهای آن و در حفره های مخصوص ساخته و ذخیره می شوند . البته اسانس موجود در گلها از کیفیت مناسبتری برخوردار است .

مهمترین ترکیبات تشکیل دهنده اسانس را لینالیل استات (35 تا 60 درصد) ، سینئول (10 درصد) ، لینالول ، کامفور و گرانیول تشکیل می دهد .

از ترکیبات دیگر گیاه اسطوخودوس می توان از کومارین ، فلاونوئید ، تانن و استرول نام برد .

 

خواص درمانی :

1-    برای رفع خستگی و آرامش چند قطره روغن اسطوخودوس را در وان آب گر

/ 2 نظر / 680 بازدید
وحید

ممنون خیلی بهم کمک کرد

عالی بود