وبلاگِ علمی محققِ جوان
تحقیق و پژوهش های علمی، دانشگاهی و آموزشی
آرشیو وبلاگ
نویسنده: زری دولت فر - شنبه ٢٩ تیر ۱۳٩٢

شبت برای اولین بار در فلسطین کشت شده است.گیاه در آرامگاه  Amen hotep II   در مصر ودر خرابه های رومی در بریتانیا پی برده شده است. استفاده از آن به زمان مصری ها حدود 5000سال پیش بر می گردد.کشت منظم این گیاه از قرن چهاردهم به منظور استفاده از خواص دارویی وادویه ای آن در اکثر نقاط جهان آغاز شد.  منشا اسم انگلیسی امروزه آن وابسته به کلمه NORSE  باستانdilla و((هم))باکلمه dylle Anglo-saxon است. در گذشته شبت را در بالش کوکان  برای آرامش آنان قرار می دادند.همچنین در ادیان زمین آمده است که چون این گیاه سحر آمیز است آنان را از جادوگری شیطان باز می دارد. علاوه برآن یک کیسه پلاستیکی از شوید خشک را بر روی قلب می گذاشتند برای روشنی قلب استفاده شود.

همچنین مردم کشور های اروپایی در گذشته از پیکر رویشی وبذر شبت برای درمان سردرد وبیماری های خونی –عروقی استفاده می کرده اند.

در فارماکوپه های معتبر از پیکر رویشی تازه یا خشک وهمچنین از میوه این گیاه به عنوان دارو استفاده می شود. 

در صورت تمایل روی ادامه مطلب کلیک کنید.

 

 

 

 

 


گیاه شناسی

شبت گیاهی یک ساله علفی ومعطر است.منشا آن نواحی شرقی مدیترانه گزرش شده است.این گیاه در غرب آسیا .ایران.هندوقفقاز می روید.سه گونه متعلق به جنس آنتوم شناخته شده آن عبارتند از:گراویولانس.کریزیوم.واینولوکراتوم.محققان معتقندکه مهمترین گونه متعلق به جنس شبت گراویولانس است که عمدتا در هندوستان کشت می شود.

شبت دارای ریشه ای مخروطی .نازک وانشعاب است.طول ریشه متغیر وبین 10-30سانتیمتر است.دارای ساقه ای مستقیم.استوانه ای شکل وبدون کرک ودارای خطوط طولی است .ارتفاع آن متفاوت وبستگی به شرایط اقلیمی محل رویش گیاه داردوبین 40تا180سانتی متر است.ساقه دارای انشعابات کم وبیش زیلد است. برگها کوچک.نازک ونخی شکل ودارای سه بریدگی عمیق است.که به طور متناوب بر روی ساقه قرار می گیرد.گلها کوچک .دوجنسی وبه رنگ زرد می باشد. ودر انتهای ساقه های اصلی وفرعی در چتر های مرکب به قطر 15-20سانتی متر پدیدار می شوند.میوه فندقه.تخم مرغی شکل.پنج تا شش میلی متر طول.سه تا چهار میلی متر پهنا ونیم تا یک میلی متر ضخامت دارد.رنگ میوه قهوه ای تیره است.

در ناحیه تحتانی میوه چهار ودر قسمت فوقانی آن دو حجره ی اسانس وجود دارد. وزن هزار دانه آن یک تا دو گرم است.

 

ترکیبات شیمیایی

تمام پیکر رویشی گیاه دارای اسانس است.به طوری که در پیکر رویشی مقدار اسانس بین 0.8-1.6درصد است. بذ رهای کاملا رسیده بیشترین مقدار اسانس را درا می باشد ومقدار آن بین دو تا پنج درصد گزارش شده است. مقدار اسانس در ساقه گیاه بسیار کم است وبین 0.1-0.5درصد است.

مهمترین ماده موثره شوید. اسانس آن ((دکارون))است که هم در پیکره رویشی  وهم در بذر وجود دارد. در پیکره رویشی دکارون اسانس 25-35در صد ود ربذ رمقدار آن 40-60در صد است. همچنین در پیکر رویشی به مقدار 15-25در صد ((دآلفافلاندرون))ودر بذر به مقدار 20-28درصد ((لیمونن)) وجود دارد. رنگ اسانس حاصل از اندام رویشی شوید زرد بوده ولی اسانس حاصل  از بذر بی رنگ وشفاف است.

میوه شوید دارای 5/2 تا 4 درصد اسانس می باشد که مقدار آن براساس منطقه جغرافیایی و فصل تغییر می کند و تا 7/7 درصد هم می رسد. قسمت اعظم اسانس میوه شوید، دـ کارن، لیمونن و آلفافلاندرن است که هر سه حدود 90 درصد اسانس را شامل می شوند.

ترکیبات دیگر میوه شوید عبارتند از: دیلانوزید، کومارین‌ها، کامپفرول و ترکیب 3ـ گلوکورونیده آن، وی سنین، میریستیسین و سایر فلاوونوئیدها، اسیدهای فنلی، پروتئین(حدود 16 درصد)، چربی (حدود 15ـ 10 درصد).

اسانس سر شاخه هوایی شوید که از سر شاخه تازه آن به روش تقطیر با بخار آب به دست می‌آید، شامل 28 تا 45 درصد ترکیبات کتونی مانند کارون می ‌باشد که بر اساس فصل محصول ‌برداری متفاوت است.

ریشه گیاه شوید نیز دارای اسانس است که 95 درصد اسانس ریشه را آلفا ـ بتاپینن تشکیل می دهد.

 

دوره رویشی گیاه شبت کوتاه است .از بدو رویش  بذر تا رسیدن میوه ها مدت زمانی برابر 100-120روز به طول می انجامد. چنانچه بذر های کاملا رسیده در مکان مناسبی نگهداری شوند دو الی سه  سال از قوه رویشی مناسبی برخوردار خواهند بود.

درجه حرارت مناسب برای رویش بذر 8-10درجه ی سانتی گراد است. بذر ها در ضای آزاد 10-17 روز پس از کاشت سبز می شوند. از بدو رویش بذر تا ساقه دهی 35-40روز به طول می انجامد. گلدهی به شرایط اقلیمی محل رویشی گیاه بستگی داردومعمولا از بدو رویش تا گلدهی 50-70روز به طول می انجامد.

هوای سرد وبارندگی  در مرحله ی گلدهی برای گیاه مناسب نیست . زیرا سرما سبب سرما زدگی وبارندگی سبب عدم تلقیح گلها میشود وبه طور قابل توجهی از عملکرد میوه کاسته می گردد.

ابتدا میوه های نواحی میانی چتر های اصلی سپس میوه های سایر قسمت های چتر می رسند. از ابتدای گلدهی تا تشکیل میوه 40-45روز به طول می انجامد. میوه ها همزمان نمی رسند وپس از رسیدن با کوچکترین ضربه یا وزش باد ریزش می کند.

 

مناطق پراکنش

سرزمین اصلی این گیاه اروپای جنوبی.خاورمیانه.ایران.قفقاز.حبشه ومصر است. اماامروزه شبت به طور وسیعی در کشور های هند.انگلیس. آمریکا .اسپانیا .ایتالیا.بلغارستان ومجارستان کشت می شود .

مناطق پیشنهادی برای کاشت در کشور ایران: ناحیه ی صحرایی خشک که شامل یک ناحیه ی محدود در شمال کرمان:زرند- بخش غربی سمنان :گرمسار- قسمت اعظم قم :قم- جنوب تهران : ورامین وناحیه ای محدود در شمال غربی اصفهان :آران وبیدگل . کاشان می باشد.

همچنین ناحیه ی صحرایی خشک گرم ایران:شامل نوار مرکزی خوزستان:دزفول .شوش.شوشتر.سوسنگرد.اهواز-بخش اعظم نواحی مرکزی بوشهر:خورموج.اهرم-مناطق مرکزی هرمزگان:رودان.بستک-نواحی دریاچه ی هامون:ایرانشهر.جیرفت-دشت کویر وکویر لوت شامل مناطق مرکزی وجنوب خراسان:سبزوار .کاشمر.فردوس.طبس.نهبندان-مرکز وجنوب وجنوب شرقی سمنان-شمال وشمال شرقی کرمان:راوار-شمال سیستان وبلوچستان:زابل-قسمت هایی در شمال شرقی و مرکز یزد :اردکان .میبد.یزد.بافق وشرق اصفهان :نائبن .خور می باشد.

 

نیاز های اکولوژیکی

شبت گیاهی است مدیترانه ای وتقریبا در تمام نقاط دنیا میروید. در طول رویش به خصوصدر مرحله نمو گلها وتولید میوه به هوای گرم ونور کافی نیاز دارد.این گیاه به سرما حساس نیست  وبذر در درجه حرارت پایین قادر به رویش است .شبت را تقریبا در هر نوع خاکی به استثنای خاکهای بسیار سبک وتهی از مواد وعناصر غذایی وخاک های سنگین رسی می توان کاشت. خاکهای مناسب برای کشت شبت خاک هایی با بافت متوسط وبا رطوبت کافی است.

شبت تا قبل از گلدهی از رشد ونمو سریعی برخوردار است و در طول رویش به مقادیر فراوان آب نیاز دارد از این رو در مناطقی باید کشت شود که امکان آبیاری گیاهان باشد. PH اپتیمم مورد نیاز برای گیاه:6.5-5.5

 

تناوب کشت

شبت به استثای علف کش های مالوران.آفالونومرکازین به بقیه ی علف کش ها حساسیت دارد بنابراین تناوب کشت شبت با گیاهانی که به علف کش ها مقاوم  هستند (نظیرگشنیز) مناسب نیست.

در صورتی که شبت برای استفاده از پیکر رویشی آن کشت شود قبل وپس از آن می توان هر نوع گیاهی را کشت نمود. شبت را می توان با بعضی از گیاهان دو ساله که حاوی اسانس هستند مانند زیره ی سیاه و مریم گلی کبیر به صورت مخلوط کشت کرد.

بهتر است شبت با غلات به تناوب کشت گردند. چون این گیاهان معمولا از دوره ی رویشی کوتاهی برخوردارند وپس از برداشت آنها زمان کافی برای آماده کردن زمین وجود دارد. از مزایای دیگر غلات این است که پس از برداشت زمین معمولا کمترین عف های هرز راداراست.

 

آماده سازی خاک

شوید به بستر مناسب و عاری از علف هرز نیاز دارد. خاک سطحی باید نرم و کم و بیش متراکم و فاقد پستی بلندی باشد تا جوانه زدن بذر به طور یکنواخت انجام گیرد. در پائیز باید زمین شخم زده شود. و ثلث ازت به همراه تمامی کودهای فسفر و پتاس لازم به خاک اضافه شود و سپس در اواخر اسفند با انجام دیسک مناسب اقدام به شکستن سله ها و خرد کردن کلوخ ها نمود و زمین را برای کشت تسطیح کرد. چون بذر گیاه کوچک است باید خاک سطحی نرم و متراکم باشد تا استقرار بذر بخوبی انجام گیرد. لذا قبل از کاشت انجام غلتکی سبک توصیه می شود تا خاک سطحی متراکم شود و پس از کاشت انجام غلتک سبکی به منظور تماس بذر با خاک جهت تسریع در جذب آب و عناصر غذایی و در نتیجه تسریع و هماهنگی در رویش بذرها ضروری است.

 

تاریخ و فواصل کاشت

شوید را مانند اکثر گیاهان یکساله می توان با هر گیاهی به تناوب کشت نمود. در صورتیکه که شوید برای استفاده از پیکر رویشی آن کشت شود قبل و پس از آن می توان هر نوع گیاهی را کشت نمود. شوید را می توان با بعضی از گیاهان دو ساله که حاوی اسانس هستند مانند زیره سیاه دو ساله و مریم گلی کبیر به صورت مخلوط کشت نمود. بهتر است شوید با غلات به تناوب کشت گردند.زمان و نحوه کاشت شوید به چگونگی استفاده از اجزاء گیاه (بذر یا پیکر رویشی) بستگی دارد.اگر هدف از کاست تهیه بذر و استخراج اسانس از پیکر رویشی گیاه باشد کشت مخلوط صورت نگیرد و زمان مناسب برای کاشت شوید اوایل بهار (اواخر اسفند) می باشد. اگر هدف از کاشت شوید استفاده به عنوان ادویه و سبزی باشد از اواسط فروردین تا اواخر اردیبهشت زمان مناسب کاشت گیاه می باشد و می توان از کشت مخلوط نیز استفاده کرد. عمق بذر 5/1 تا2 سانتی متر مناسب است و چنانچه برای استفاده از پیکر رویشی و ادویه کشت می شود فاصله ردیف ها از یکدیگر 12 سانتی متر مناسب می باشد لیکن اگر هدف از کاشت شوید استخراج اسانس از پیکر رویشی گیاه باشد فاصله بین ردیف ها از یکدیگر 24 سانتی متر مناسب خواهد بود.مقدار بذر مورد نیاز برای هر هکتار 12 تا 20 کیلوگرم (به کیفیت رویشی بذر بستگی دارد) می باشد. تعداد بذر در هر متر طول ردیف باید 100 تا 200 عدد باشد.

 

کاشت

شوید را بصورت کرتی یا ردیفی می توان کشت نمود. بمنظور تولید حداکثر مقدار اسانس باید به صورت ردیفی کشت شود. چون بذرها کوچک هستند بهتر است ذرات خاک سطحی ریز و متراکم باشد. پس از کاشت انجام غلتک سبک ضروری است و سبب ایجاد تماس بذر با خاک و تسریع در جوانه زدن و سبز شدن آن می شود. پس از کاشت بلافاصله زمین را باید آبیاری کرد.

 

داشت

در طول رویش گیاه مبارزه با علف های هرز ضروری است. یک تا دو هفته قبل از کاشت شوید استفاده از علف کش مرکازین به مقدار 3/4 تا 5/5 کیلوگرم در هکتار جهت از بین بردن علف های هرز استفاده میشود. قبل از کاشت بذر از علف کش مالوران به مقدار چهار تا پنج کیلوگرم در هکتار می توان به صورت محلول پاشی استفاده کرد. وقتی که ارتفاع بوته به 10 تا 12 سانتی متر رسید از علف کش آفالون به مقدار دو کیلوگرم در هکتار استفاده میشود. لیکن وقتی هدف استفاده از پیکر رویشی بصورت سبزی یا ادویه باشد نباید علف کش مالوران در این مرحله (ارتفاع 10 تا 12 سانتی متر) استفاده نمود زیرا مدتی قبل از به ساقه رفتن گیاه محصول را باید برداشت نمود. از آفات شوید ، شته ها هستند که می توان از فوسدرین (phosdrin) 1/0 تا 2/0 درصد استفاده نمود از بیماریهای قارچی لکه سیاه شوید است که برای کنترل آن می توان از قارچ کش های فوندازول 1/0 درصد ، دیتان 2/0 درصد یا کاپتیال به صورت محلول پاشی قبل و بعد از گل دهی استفاده نمود.

 

مراقبت های لازم در زمان داشت

استفاده زیاد از کود های ازته موجب افزایش رشد رویشی وکاهش تولید بذر می شود وبهتر است کود ازته در چند نوبت به صورت سرک استفاده شود.

 

آفات وبیماریها:

از جمله آفات شوید می توان شته وحلزون رانام برد لکه برگی وسفیدک سطحی بیماری های آن می باشد.

 

برداشت

زمان و چگونگی برداشت محصول به نوع استفاده از گیاه بستگی دارد. زمان مناسب برای برداشت پیکر رویشی ( به عنوان سبزی و ادویه) قبل از ساقه دهی است. با کمی تاخیر یعنی از آغاز ساقه دهی نیز می توان محصول را برداشت نمود. گیاهان را باید حداکثر از فاصله 25 تا 35 سانتی متری از سطح زمین برداشت کرد، جهت استفاده از پیکر رویشی به عنوان ادویه باید پس از جمع آوری آنها را خشک نمود که این عمل را می توان در فضای آزاد با خشک کن های الکتریکی در درجه حرارت 40 تا 50 درجه سانتی گراد انجام داد. مقدار محصول پیکر رویشی خشک شوید 3/0 تا 5/0 تن در هکتار است که از 4 تا 6 تن گیاه تازه بدست می آید. چنانچه هدف از کاشت شوید استخراج اسانس از بذرها یا پیکر رویشی آنها باشد زمانی باید به برداشت محصول اقدام نمود که محتوی حداکثر مقدار اسانس باشد.مقدار اسانس از بدو ساقه دهی بتدریج افزایش می‌یابد و تا مرحله گل دهی مقدار آن به حداکثر می رسد( لازم به ذکر است از بدو رویش بذر تا ساقه دهی 35 تا 40 روز به طول می انجامد و از بدو رویش تا گل دهی 50 تا 70 روز طول می کشد از ابتدای گل دهی تا تشکیل میوه نیز 40 تا 45 روز بطول می انجامد.) به منظور استخراج اسانس از پیکر رویشی بهتر است گیاهان از ناحیه 20 تا 25 سانتی متری قسمت فوقانی بریده شوند. عمل برداشت پیکر رویشی با دست یا ماشین امکان پذیر است. مقدار عملکرد پیکر رویشی 15 تا 25 تن در هکتار است که از آن 40 تا 80 کیلوگرم اسانس استخراج میشود. اگر هدف جمع آوری بذر باشد جمع آوری می تواند در یک یا در دو مرحله انجام گیرد. جمع آوری در دو مرحله ضایعات زیادی در بر دارد و برداشت یک مرحله ای مناسبتر است. در جمع آوری یک مرحله ای پس از رسیدن میوه های چتر های اصلی اقدام به جمع آوری تمام چترها می کنند. پس از خشک شدن آنها را بوجاری کرده و پاک می کنند. در جمع آوری دو مرحله ای : در اوایل تشکیل میوه به بریدن گیاهان از ناحیه فوقانی گیاه به طول 30 تا 40 سانتی متر اقدام می کنند و پس از مدتی که روی زمین قرار گرفتند به جمع آوری آنها اقدام می نمایند (اعمال فوق توسط ماشین صورت میگیرد). مقدار محصول بذر 7/0 تا 8/1 تن در هکتار است که از این مقدار 20 تا 40 کیلوگرم اسانس بدست می آید.  

 

دقت های لازم در عملیات برداشت

اتوجه به عدم رسیدگی یکنواخت بذور در مزرعه بهتر است زمانی صورت گیرد که درصد کمی از میوه ها شروع به قهوه ای شدن کرده اند وبهتراست برداشت در صبح صورت گیرد.

 

عملیات پس از برداشت

دانه شوید  را در خشکن های سیلویی یا دستگاه های بذر پاک کن در حرارت 15 تا20 درجه سانتیگراد خشک می نمایند. برگ شوید را در بازار تجارت به صورت شویدخشک .نگهداری می نمایند.ابتدا شوید تازه را به قطعات 4تا6 سانتیمتری درآورده سپس در حرارت 40سانتیگراد در اتوهای مخصوص خشک می نمایند.

پس از خشک کردن دانه وبرگ شوید آنها رادر گونیهای کنفی   50 کیلوگرمی بسته بندی نموده ووارد بازار تجارت می نمایند.

 

عملکرد

900-600 کیلوگرم در هکتار بذر و1.5-1 تن در هکتار برگ خشک

 

بازار گیاه

امروزه برگ ودانه شوید در صنایع دارویی . اسانس سازی . کنسروسازی.تهیه ادویه وسرکه بازار مصرف زیادی پیدانموده است.کشورهای عرضه کننده عبارتند از هلند.کشورهای بالکان هندوستان وچین.

 

موارد استعمال

شوید دارای خاصیت ضد تشنج –دافع اخلاط-محرک-افزایش دهنده شیر مادر-ضد نفخ-سنگ آور-زیاد کننده ادرار –قاعده آور-ضدفشارخون وبازکننده مجاری عروق وکاهش دهنده چربی خون می باشد.همچنین آن رادر مواردی مانند:سوزش معده-استسقاء-تسکین گوش درد-بواسیر-تقویت کبد-سوءهاضمه-مسمومیت-تقویت اعصاب-شبکوری- تنظیم عادت ماهانه-ناراحتی طحال-یرقان-صرع-بی خوابی-تشنج های عصبی-ورم روده-دل درد- تقویت حافظه -تصلب شرایین-ملین-ضد استفراغ واسپاسم  نیز مورد استفاده قرار می دهند.

 همچنین به عنوان طعم دهنده و معطر کننده در صنایع غذایی و فرآورده‌‌های آرایشی ـ بهداشتی مورد استفاده قرار می‌‌گیرد. در استعمال خارجی، اثر نرم کننده و التیام دهنده دارد، ولی بیشتر در مصارف داخلی مورد استفاده قرار می‌ گیرد.  

در مورد بیمارانی که مبتلا به استفراغ شدید هستند و هیچ غذایی حتی آب را نمی توانند در معده خود نگاهدارند بهترین درمان شود است . این نوع بیماران باید دم کرده شود را آهسته آهسته بنوشند .

 

شوید در دامپزشکی

تزریق وریدی دم کرده سر شاخه هوایی شوید به حیوانات، باعث پایین آمدن فشار خون، گشاد شدن عروق خونی، تحریک تنفس و کند شدن ضربان قلب می‌شود. از میوه آن برای رفع نفخ و دردهای ناشی از آن در چهارپایان استفاده می ‌شود. مثلا برای گوسفند و بز کافی است که مقدر 30 گرم تخم شوید به آنها داد که نفخ و دل درد را ساکت کنند .

 

 

موارد استعمال در طب قدیم

شوید از نظر طبیعت گرم وخشک است. ‌ به همین دلیل گرم مزاجان باید آن را با آب ‌لیمو و سکنجبین .آب غوره و ترشی‌ها بخورند و سرد مزاجان باید آن را با قرنفل و دارچین و عسل بخورند.‌

به طور سنتی از آن برای افزایش ترشح شیر و درمان قولنج نوزادان، سرفه ، درد معده، بواسیر، بی خوابی، یرقان، اسکوربوت، زخمها و به عنوان بادشکن استفاده می کرده اند.

 

آثار فارماکولوژیکی

همان طور که در بالا ذکر شد، فواید بی نظیر و مفید شوید حاصل دو جزء شفابخش موجود در آن می باشد:

* مونوترپن ها(monoterpenes) شامل: کارون(carvone)، لیمون(limonene) و آنتوفوران(anethofuran)

* و فلاوونوئیدها شامل: کامپوفرول(kaempferol) و ویکنین(vicenin)

حفاظت در برابر رادیکال های آزاد و دیگر مواد سرطان زا

مشخص شده است که اجزای مونوترپنی موجود در شوید موجب فعال شدن آنزیم گلوتاتیون S ترانسفراز می شود. این آنزیم موجب پیوستن مولکول آنتی اکسیدان گلوتاتیون به مولکول های اکسید شده می شود و بدین ترتیب بدن را از آسیب رادیکال های آزاد حفظ می کند.

فعالیت روغن های فرار موجود در شوید مانندجعفری ، انواع خاصی از مواد سرطان زا مانند بنزوپیرن را که در دود سیگار ، دود زغال چوب و دود ناشی از سوختن آشغال ها وجود دارد، خنثی می کند.

شوید؛ ادویه ای ضد باکتری

اسانس(روغن های فرار) میوه شوید دارای اثرات ضد باکتریایی می باشد. شوید از این لحاظ مانند " سیر" عمل می کند.

شوید؛ برای پیشگیری از پوکی استخوان

شوید یک منبع بسیار خوب از کلسیم می باشد. کلسیم برای جلوگیری از کاهش تراکم استخوانی که بعد از یائسگی و یا در برخی شرایط خاص مانند آرتریت روماتوئید  اتفاق می افتد، بسیار سودمند است.

علاوه بر کلسیم، شوید منبع خوبی از فیبر و املاحی چون منیزیم ، آهن و منگنز می باشد.

دیگر فواید

یکی از موارد استفاده شوید، تزئین غذا مانند سالادها، سوپ ها، غذاهای دریایی و ... می باشد.

عصاره اتانولی میوه‌های شوید درست مانند اسانس آن دارای اثرات ضد التهابی، آرام بخشی و دیورتیکی می ‌باشد. اسانس روغنی شوید برای کشتن کرم قلابدار (Hook-worm) مفید است.

مصرف زیاد شوید

زیاده روی در خوردن شوید، نیروی جنسی را ضعیف و اسپرم را خشک و بینایی چشم را کم می‌ کند. گزارش شده که مصرف زیاد برگ های شوید، باعث بروز لکه‌های سیاه بر روی پوست می ‌شود که به علت ترکیبات فورانوکومارینی پیچیده آن است.

افراد مبتلا به زخم معده وناراحتی های کلیوی باید در مصرف شوید احتیاط نمایند.

مصرف تخم شوید قبل از غذا موجب استفراغ می شود.

زیاده روی ومصرف بی رویه شوید موجب سوءهاضمه –ناراحتی های کلیوی و‍.... می گردد.

 

تخم شوید

تخم شوید به طور سنتی برای تسکین و آرام بخشی معده بعد از وعده های غذایی استفاده می شد.

جانشین برگ شوید، تخم شوید و روغن شوید است. برای این کار عصاره برگ تازه شوید را با روغن زیتون به نسبت مساوی مخلوط کرده و با شعله ملایم می‌‌ جوشانند تا آب آن تمام شود، ولی باید مراقب بود تا نسوزد؛ یا برگ تازه آن را در روغن زیتون ، پرورده نمایند و مکرر تجدید کنند که خوب پرورده شود. این روغن برای درد مفاصل و اعصاب و نرم کردن سفتی‌ها بسیار موثر است.‌

تخم شوید به عنوان ادویه و چاشنی در غذاها به کار برده می شود. تخم شوید از برگ آن گرم تر و خشک تر است. در غذاها و ترشی‌ها برای معده مفید است. خوردن ترشی آن بعد از طعام قی‌ آور و مضر گرم مزاجان است.‌

تخم سوخته آن از تخم خام آن هم گرم تر و خشک تر است.

 

گرد آن زخم‌های تر و چرکی را خشک می ‌‌کند.

 

یک نسخه قدیمی چینی برای باد فتق نیز از تخم شوید استفاده می کنند .

طرز استفاده:

برای باد فتق که از تخم شوید استفاده می کنند دستور آن باین صورت است که باید حدود 40 گرم تخم شوید را بودهید تا کاملا قهو ه ای شود سپس آنرا کاملا آسیاب کنید تا بصورت پودر داراید و بعدا آنرا با سرکه سیب مخلوط کرده و میل کنید .

دم کرده تخم شوید برای تسکین درد معده، رفع دل‌پیچه اطفال، و برای ازدیاد شیر مادران و بی ‌خوابی اثرات مفید دارد.دمکرده  بدین ترتیب صورت می گیرد که مقدار4تا18گرم از تخم شوید را با یک لیتر آب جوش مخلوط کرده وبه هم می زنند سپس روی ضرف را پوشانده ومی گذلرند که 10دقیقه دم بکشد سپس آن را صاف می نمایند .

. جوشانده 50 تا 100 گرم برگ و سرشاخه شوید در هزار گرم آب، برای استعمال خارجی به کار می رود.‌

برای تهیه ی این فرم دارو مقدار گفته شده را با آب جوش مخلوط کرده ومی گذارند که کمی قل بزند سپس آن رااز اجاق دور کرده ومی گذارند که چند دقیقه دم بکشد سپس آن را صاف می کنند.

از شوید برای آرامش اعصاب و برای کاهش ورم و درد و متوقف کردن سکسکه ها استفاده می ‌‌شود.

 

فراورده های دارویی

1-قطره دیل سان                    Dillsun

شکل دارویی:

قطره 15 میلی لیتری

موارد مصرف:

- کاهش دهنده چربی های خون(کاهش کلسترول و LDL)

اجزاء فراورده:

اسانس شوید (Anethum graveolens)

استاندارد شده:

بر اساس وجود 4/7-4/5 میلی گرم (+) کارون در هر میلی لیتر فراورده

مواد موثره:

کارون، فلاندرن

آثار فارماکولوژیک و مکانیسم اثر:

مطالعات اپیدمیولوژیک متعدد یک رابطه قوی بین کلسترول سرم و
بیماری های عروق کرونر قلب را نشان داده اند. احتمالاً سطوح بالای
تری گلیسیرید پلاسما نیز باعث افزایش خطر بیماری های عروق کرونر قلب میشوند.

کارآزمایی های بالینی تصادفی مشخصاً اثبات کرده اند که کاهش کلسترول پلاسما خطر وقایع بالینی اترواسکلروز را کاهش میدهد. هم افزایش
تری گلیسیرید و هم کاهش سطح پلاسمایی HDL ( لیپوپروتئین با چگالی زیاد که چربی خوب محسوب میشود)؛ خطربیماری های قلبی عروقی آترواسکلروتیک را افزایش میدهد.

به طور سنتی از گیاهانی مانند سیر و شوید به تنهایی یا همزمان با داروهای سنتتیک برا ی کاهش چربی های خون استفاده شده است.

شوید در درمان سوء هاضمه، نفخ( به ویژه در کودکان) و اسپاسم به کار رفته و اثرات مسکن، محرک ترشح شیر، مدر و کاهش دهنده چربی خون از آن گزارش شده است.(1)

بررسی در حیوانات آزمایشگاهی نشان داده است که اسانس شوید به صورت وابسته به دوز غلظت کلسترول تام، تری گلیسیرید و LDL را کاهش و غلظت HDL را به میزان قابل توجه بالا میبرد. 

در طی یک کارآزمایی بالینی تصادفی شده، 145 بیمار مبتلا به افزایش
چربی های خون به مدت 7 هفته در 4 گروه روزانه تحت درمان با قرص گارلت( 2 قرص 400 میلیگرمی)، قطره دیل سان( 10 قطره هر 8 ساعت)، پودر کلستیرامین( 4گرم هر 12 ساعت) یا کپسول کلوفیبرات
( 2 کپسول 500 میلی گرمی) قرار گرفتند.

در پایان درمان تجزیه و تحلیل نتایج نشان داد که هر 4 دارو در کاهش کلسترول موثر بودند و از نظر آماری اثرات درمانی هر کدام از 4 دارو بر کاهش کلسترول معنی دار میباشد(p<0.05). همچنین میزان کاهش LDL(لیپوپروتئین با چگالی کم) نیز در همه گروه های درمانی از نظر آماری معنی دار بود. با مقایسه نتایج 4 دارو محققین نتیجه گرفتند که قطره
دیل سان موجب کاهش کلسترول و LDL میشود.

دستور مصرف:

3 بار در روز، هربار 20 قطره با مقداری مایعات بعد از غذا

موارد منع مصرف:

موردی وجود ندارد.

عوارض جانبی:

با مقدار توصیه شده و نحوه مصرف مناسب، عارضه ای مشاهده نشده است.

تداخلات دارویی:

موردی وجود ندارد.

نکات قابل توصیه:

1- همانند سایر داروها ، قطره دیل سان را از دسترس اطفال دور نگهدارید.

2- کاهش وزن، رعایت رژیم غذایی مناسب از جمله استفاده از سبزیجات و میوه جات، ورزش و عدم استعمال دخانیات در کاهش چربی های خون نقش بسزایی دارد.

3- پس از مصرف دیل سان، درب آنرا محکم ببندید و دور از نور، در دمای30-15 درجه سانتیگراد نگهداری نمایید.

2-آنتوم                           Anethum

اشکال دارویی :

قرص 650 میلی گرمی

گرانول در بسته های 100 گرمی

 موارد مصرف :

آنتوم در زیادی چربی خون ( کلسترول و تری گلیسریدها ) پیشگیری و درمان آرتریو اسکلروز و کولیکهای صفراوی بکار می رود .

اجزاء فرآورده :

آنتوم از عصاره گیاهان زیر تهیه شده است

1- دانه وبرگ شوید                                68%                Anethum graveolens

2- ریشه کاسنی                                 5%                   Cichorium intybus 

3-سرشاخه های گلدار شاهتره             5%                    Fumaria parviflora

4-لیمو عمانی                                   4%                     Citrus sp

مواد موثره :

روغن های فرار نظیر کارون ، لیمونن ،‌گلیکوزید ، تلخ لاکتوکوپیکرین و آلکالویید پروتوپین ، هیسپریدین و کورستین .

آثار فارماکولوژیک و مکانیسم اثر :

مکانیسم اثر این دارو تا کنون شناخته نشده است آزمایشات بالینی انجام شده اثرات پائین آروندگی چربی خون این فراورده را تایید نموده است .

ترکیبات موجود در آنتوم موجب افزایش ترشحات صفرا شده بریا کورستین و لاکتوکوپیکرین موجود در این فراورده نیز اثر مهار کنندگی آنزیمهای لیپوژناز گزارش شده است . آزمایشات در آزمایشگاه نشان داده است که عصاره شاهتره مانع تشکیل سنگهای صفراوی می گردد .

مقدارمصرف :

قرص : روزی 3 بار ، هر بار 3-2 قرص با آب یا آّ ب میوه میل شود .

گرانول :‌روزی 2 تا 3 بار ، هر بار یک قاشق مرباخوری از گرانول را در یک لیوان آب جوش ریخته و پس از 10 دققیه میل نمایید .

مصرف در حاملگی وشیردهی :

ایمنی رد مصرف این فراورده در زنان باردار وشیرده به اثبات نرسیده است با این وجود منافع آن در برابر مضراتش باید سنجیده شود .

 

3-شیر افزا                            Shrafza

قطره شیر افزا حاوی عصاره دانه رازیانه .زیره سبز .دانه شنبلیله. سرشاخه های شوید است.

موارداحتیاط:باتوجه به وجود دانه رازیانه واحتمال القای سیستم آنزیم های کبدی با داروهایی که در کبد متابولیزه می شود با احتیاط مصرف شود.

تداخل دارویی:شنبلیله مجوددر این فراورده باعث کاعش قندخون می شودبنابراین احتمال تداخل با داروهای پائین آورنده خون وجود دارد.

 

4-گریپ واتر                            Grip water

این محلول حاوی اسانس شوید .اسانس دانه رازیانه وبرگ نعنا است.

مصرف: این فراورده در درمان سوءهاضه .نفخ واسپاسم های دستگاه گوارش کاربرد دارد.

اسانس های موجود در محلول گریپ واتر حاوی مواد معطر است و به همین دلیل داری خواص ضد اسپاسم .ضد نفخ .ضد باد شکن .ضددرد ومقوی است.

موارد منع مصرف:

   محلول گریپ واتر به دلیل داشتن اسانس نعنا در افراد مبتلا به سوزش سر دل مزمن . التهاب وانسداد مجاری صفراوی وناراحتی شدید کبدی منع مصرف دارد.

اسانس رازیانه موجود در محلول گریپ واتر سبب افزایش شیر نیز می باشد.

 

5-روغن شوید:جهت رفع لکه ها وشاداب کننده پوست

نکته: شوید در محصولات سوم وچهارم به عنوان محصول فرعی استفاده می شود.

 

مراحل تولید دارو

اولین مرحله بعد از برداشت گیاه خشک کرد ن آن می باشد.به همین علت بعداز برداشت گیاه شوید آن را در خشکن های کابینتی و یا تسمه ای خشک می کنند .که خشکن های تسمه ای از مدرنترین خشکن های دارای جریان هوای گرم می باشد که به منظور خشک کردن اندام های گیاهان دارویی همواره مورد استفاده قرار می گیرد. در این خشک کن 3تا5 تسمه تعبیه شده است .از مزایای این نوع خشک کن این است که برای خارج کردن اندام های خشک شده نیازی به متوقف کردن دستگاه نمی باشد .در جه حرارت .سرعت تهویه ومیزان رطوبت داخل آن را نیز می توان به خوبی تنظیم نمود .که انواع اتوماتیک این دستگاه نیز در بازار وجود دارد .این دستگاه هر 24ساعت قادر به خشک کردن 14تا8 تن وزن تازه محصول است. از مزایای این دستگاه بازدهی زیاد وعدم نیاز به کار داءمی است از معایب آن گران بودن ومصرف زیاد انرژی است.

مرحله دوم بعد از خشک کردن استفاده از ماده ی خشک موجود است. که براساس اینکه داروی مورد نظر از چه نوعی است از آن استفاده می شود.

در مورد قرص آنتوم باید گفت که این ماده ی خشک به همراه کاسنی.لیمو عمانی وشاهتره هرکدام به نسبت خاصی ترکیب می شود  وبه یک نسبت معین آب و مقدار کمی الکل به آن اضافه شده وماده مذکور به شکل خمیر در می آیدوکمی هم مواد نگهدارنده به آن اضافه می نمایند  سپس آن را در دستگاه های قالب ساز ریخته وقالب مورد نظر را به آن می دهند.سپس بسته بندی شده وبرای عرضه در بازار آماده می شود.

اما در مورد قطره ها باید گفت که ابتدا باید اسانس آن گرفته شود واین اسانس در مراحل تولید دارو استفاده شود.

اسانس شوید به کمک تقطیر با بخار آب صورت می گیرد بدین صورت که در این روش اندام گیاه صرفا تحت تاثیر بخار آب قرار می گیرد وبخار پس از عبور از توده گیاه اسانس آن در قسمت مبرد (سردکن)سیستم جمع می شود.البته مورد توجه قرار گرفته شده است که در این مورد دیگر احتیاج به مرحله ی  یعنی خشک کردن نیست وگیاه تازه اسانس گیری می شود. در این روش گیاه خرد شده داخل توری قرار داده می شود وبخار عبور داده شده از گیاه جمع آوری وجداسازی می شود .

سپس اسانس گرفته شده از گیاه شوید را به یک نسبت خاص با آب والکل مخلوط کرده وکمی مواد افزاینده برای نگهداری به آن اضافه کرده وبسته بندی نموده به بازار عرضه می شود.

معرفی فرآیند تولید ( خلاصه)

 

جامدات ( قرص ) :

فرآیند تولید فرآورده های جامد شامل :

۱ - تحویل مواد اولیه از واحد توزین براساس دستورالعمل

۲ - اقدام به ساخت محصول براساس روشهای ساخت و دستورهای مربوطه

۳ - کسب تاییدیه از لابراتوار

۴ - اقدام به پرس گرانولها برای تولید قرص براساس مشخصات استاندارد

۵ - کسب تاییدیه از لابراتوار و ارسال قرصها به واحد بسته بندی جهت اقدامات بسته بندی مطابق دستورالعمل مربوط به هر محصول ( استریپ – بلیستر – ویال و ...)

۶ - تحویل اجناس بسته بندی شده به انبار قرنطینه محصول  

مایعات ( سوسپانسیونها - شربتها ) :

فرآیند تولید مایعات خوراکی شامل سوسپانسیونها و شربتها شامل :

۱ - تحویل مواد اولیه از واحد توزین براساس درخواست صادر شده از واحد برنامه ریزی ( مربوط به آن محصول )

۲ - انجام عملیات ساخت محصول براساس دستورالعمل مربوطه و روش ساخت محصول و اعزام نمونه ساخته شده به لابراتوار

۳ - پرکردن شیشه های ارسالی از واحد آماده سازی شیشه

۴ - انجام پروسه های درب زنی و لیبل زنی

۵ - انجام عملیات کنترلی وضعیت شیشه ها و بسته بندی آنها در سایزهای مختلف

۶ - ارسال نمونه به آزمایشگاه و انجام بسته بندی نهایی در نایلون و ارسال به انبار قرنطینه محصول تحت آزمایش

آزمایشگاه ی تحت کنترل:

این آزمایشگاه از بخش کنترل فیزیکی .شیمیایی.بخش میکروبیولوژیکی.IPQCتشکیل شده است که کلیه ی کنترل های مربوط به مواد اولیه ولوازم بسته بندی .مولد نیمه ساخته ومحصول نهایی توسط این واحد انجام می گیرد.

واحد بازرگانی قبل از تهیه مواد و لوازم بسته بندی مورد نیاز در تولید محصولات ، نمونه های آزمایشی تهیه شده را به جهت کنترل برای آزمایشگاه QC ارسال می نماید . پس از انجام آزمایشات کنترلی مربوطه و تایید نمونه ، واحد بازرگانی اقدام به خرید محموله می نماید .

پس از ارسال محموله به شرکت ، براساس SOP و دستورالعمل موجود ، از محموله رسیده نمونه برداری شده و این نمونه به آزم پس از ارسال محموله به شرکت ، براساس SOP و دستورالعمل موجود ، از محموله رسیده نمونه برداری شده و این نمونه به آزمایشگاه شیمی و درصورت نیاز به آزمایشگاه میکروبیولوژی ارسال می گردد. در رابطه با لوازم بسته بندی ، نمونه های برداشته شده به واحد IPQC جهت آزمایش ارسال می گردد.

پس از تایید محموله های رسیده واحد برنامه ریزی برای مواد رسیده ، براساس بچ برنامه ریزی می نماید . مواد مورد نیاز تولید ، توسط انبار توزین شده و به سمت تولید هدایت می شود.

در حین پروسه ساخت ، با توجه به مراحل ساخت کنترلهای حین تولید صورت میگیرد . پس از تکمیل پروسه تولید ، نمونه محصول نهایی برای انجام کلیه آزمایشات فیزیکی و شیمیایی و میکروبی به آزمایشگاه منتقل می گردد در صورت تایید کلیه آزمایشات ، محصول آماده ارسال به بازار می باشد .

لازم به ذکر است که آزمایشگاه QC ، کنترلهای مربوط به فرمولهای جدید را نیز برعهده دارد .سریهای اولیه ساخت محصولات جدید توسط آزمایشگاه QC  کنترل می شود.

آزمایشات ادواری یکی دیگر از فعالیتهای آزمایشگاه کنترل است . این آزمایشات حداقل برروی ۵ بچ از هر محصول صورت می گیرد. این آزمایشات تا تاریخ انقضاء محصول ودر تعدادی از شماره بچها تا 5سال ادامه میابد.

ین این آزمایشات تا تاریخ انقضاء محصول و در تعدادی از شماره بچها تا ۵ سال ادامه می یابد .این آزمایشات تا تاریخ انقضاء م از دیگر فعالیتهای  آزمایشگاه کنترلهای محیطی بخشهای مختلف تولید ، انبار و ... می باشد . در این رابطه گزارشات لازم به واحدهای ذیربط و همچنین مسئول فنی شرکت ارائه می گردد .

.

ابزار کنترلی در این آزمایشگاه ،از نظر استانداردهای جهانی USP, BP , EP  باید دردرجه اول  قرارگیرد. درآزمایشگاه دستگاههای  IR ,UV, GC, HPLCو TOC , AA   و همچنین سایر دستگاههای مخصوص کنترلهای داروی یوجود دارد..

 

برخی از تحقیقات انجام شده بر روی گیاه شوید:

1- گیاه شوید یا شبت با نام علمی Anethum graveolens L. گیاهی است علفی، یک‌ساله و معطر متعلق به خانواده Apiaceae. تمامی پیکر رویشی گیاه شوید محتوی ترکیبات فرار است. از جمله اجزای اصلی روغن فرار گیاه کاروون، فلاندرن و لیمونن می‌باشد. با توجه به تغییرات نسبتاً شدید کمی و کیفی روغن‌های فرار شوید در مراحل مختلف رشدی گیاه لازم است برحسب نوع استفاده و همچنین کاهش هزینه‌های تولید، گیاه در مراحل مناسب رشدی برداشت شود. در این تحقیق تغییرات درصد اسانس و اجزای تشکیل‌دهنده آن در سه مرحله مختلف رشدی مورد مطالعه قرار گرفته است. نتایج نشان داد که مناسب‌ترین مرحله رشدی برای به دست آوردن حداکثر میزان کاروون در واحد سطح، برداشت گیاه در مرحله تشکیل بذر و قبل از رسیدگی کامل بذر می‌باشد.

 

2- استفاده از سموم مصنوعی برای مبارزه با آفات کشاورزی دارای عوارض جانبی زیادی از جمله مقاومت آفات به سموم و ایجاد آلودگی محیط زیست می‌باشد. بنابراین در مدیریت مبارزه با آفات باید از مصرف سموم تا حد ممکن اجتناب و روشهای دیگر را جایگزین نمود. یکی از روشهای مبارزه با آفات که در دو دهه اخیر مجددا طرفداران زیادی پیدا کرده است استفاده از روشهای سنتی مبارزه بخصوص کاربرد گیاهان برای محافظت از گیاهان در مقابل آفات می‌باشد. برخی گیاهان دارای منابع غنی از مواد هستند که خواص مختلفی (کشندگی، ضدتغذیه، ضد تخمریزی و غیره) در برابر آفات دارا می‌باشند و در عین حال استفاده از آنها ساده و ارزان می‌باشد. از مهمترین موادی که خاصیت ضد حشرات دارند، می‌توان سسکویی ترپن‌ها و لیمونوئیدها را نام برد که بیشتر در گیاهان خانواده Meliaceae, Rutaceae. Simaroubaceae, Cneoraceae یافت می‌شوند. در این تحقیق اثرات کشندگی، ضد تخمریزی، ضد تغذیه‌ای و دورکنندگی بذر و برگ چریش (Azadirachta indica A. juss)، برگ و بذر شوید (Anethum graveolens L.)، پوست مرکبات (شامل پرتقال و نارنگی)، برگ نعناع (Mentha piperata L.)، برگ جعفری (Petroselinum crispum) و برگ اکالیپتوس (Eucaliptus globolus Labill) بر سه گونه مهم آفات انباری ایران Sitophilus oryzae L., Callosobruchus maculatus F. و Trogoderma granarium Evert بررسی گردید. آزمایشات به دو صورت اجباری و غیراجباری انجام گرفت . از پودر مغز چریش به نسبتهای 1، 1/5، 2، 3 و 5 درصد وزنی به صورت مخلوط با دانه‌های گندم و نخود استفاده گردید. پودر مواد گیاهی دیگر به نسبتهای وزنی 5 و 2/5 درصد آزمون گردید و عصاره‌های 5 و 2/5 درصد مواد گیاهی نیز به کار برده شد. برای بررسی اثرات پوست مرکبات بکار رفته از عصاره‌های 20، 10 و 50 درصد آنها استفاده شد. عصاره‌ها به نسبت 10: 1 با دانه‌ها مخلوط شدند. برای عصاره‌گیری از حلالهای آب ، استون و متانول (در مرکبات) استفاده شد. نتایج بدست آمده نشان داد که مغز چریش به صورت پودر و عصاره خاصیت کشندگی، ضد تغذیه‌ای، ضد تخمریزی و دورکنندگی خوبی در مقابل هر سه گونه دارا می‌باشد. در گونهء S. oryzae پودر اکثر گیاهان نامبرده به استثنای اکالیپتوس و جعفری باعث کاهش شدید تعداد حشرات خروجی در نسل‌های بعدی گردیدند. پودر و عصاره برگ نعناع و بذر شوید تخمریزی C. maculatus را به ترتیب 85 و 66 درصد نسبت به شاهد کاهش دادند. در مقابل گونه T. granarium پودر برگ اکالیپتوس بسیار خوب عمل نمود و باعث کاهش شدید تغذیه لاروها گردید (65 درصد). عصاره پوست نارنگی برای سوسک چهارنقطه‌ای حبوبات و پوست پرتقال در مقابل شپشهء برنج سمیت خوبی داشته و به ترتیب باعث 48 و 52 درصد تلفات در گونه‌های مربوطه شدند. در آزمایش غیراجباری Reppelency اختلاط پودرهای فرآورده‌های گیاهی به نسبت 1 درصد و عصاره‌های آنها به نسبت 1 به 10 وزنی صورت گرفت و پودر مغز چریش در مقابل هر سه گونه تا 96 درصد خاصیت دورکنندگی نسبت به شاهد نشان داد و در بین مواد گیاهی دیگر برگ نعناع بهترین عملکرد را نشان داده است . در بین عصاره‌ها نیز عصارهء مغز چریش در مقابل هر سه گونه و پس از آن نعناع و عصارهء پوست نارنگی در مقابل C. maculatus و پوست پرتقال در مقابل S. oryzae خاصیت دفع بالایی را نشان داده و ورود حشرات به ظروف حاوی دانه‌های غذایی را تا 98 درصد نسبت به شاهد کاهش دادند.

                   

     منابع                              

1- صمصام شریعت.صمصام-معطر.فریبرز/درمان با گیاه/انتشارات مشمل وروزبهان /1366

2- صمصام شریعت.هادی/پرورش وتکثیر گیاهان دارویی/انتشارات مانی/1374

3-جعفرنیا.ساسان-خسروشاهی.سارا-نبی.فهیمه-ثابت تیموری.گیتی-ثابت تیموری.مژده-صفایی خرم.مهدی/داروسازی گیاهی /انتشارات سخن گستر/1386

4- یزدانی .داراب-شهنازی.سحر-سیفی.حامد/کاشت .داشت وبرداشت گیاهان دارویی/پژوهشکده گیاهان دارویی جهاد کشاورزی/بهار 1383   

5- موسوی.زهره/کاربرد داروهای پرمصرف/نشر ژرف/1385

6-کیانی.کاظم/سردی وگرمی خوراکی ها/انتشارات زر قلم/1386

7-  مجنون حسینی.ناصر-دوازده امامی.سعید/زراعت وتولید برخی گیاهان دارویی وادویه ای/انتشارات دانشگاه تهران/1386

8- امید بیگی.رضا/تولید وفر آوری گیاهان دارویی/انتشارات آستان قدس رضوی/1384/جلدسوم

9-کریمی.هادی/فرهنگ رستنی های ایران/جلدسوم

10- صمصام شریعت.هادی /گزیده گیاهان دارویی /انتشارات مانی

11-مدنی.مصطفی/دائره المعارف  بزرگ طب اسلامی گیاهان دارویی /ناشر:فخردین/جلد4

12-میرحیدر .حسین/معارف گیاهی/دفتر نشر فرهنگ اسلامی/جلد1

13-پژوهشکده اطلاعات ومدارک علمی ایران

14-پژوهشکده گیاهان دارویی

15-  شرکت باریج اسانس

16- اینترنت

 

برای دریافت فایل PowerPoint Pdf مبحث مورد مطالعه روی دانلود کلیک کنید.

من در رشته تولید و بهره وری گیاهان دارویی و معطر تحصیل کردم، همچنین فارغ التحصیل در رشته مهندسی منابع طبیعی گرایش محیط زیست هستم. سعی من برآنست اندکی از مباحثی که آموخته ام را به اجرا بگذارم. با احترام از مساعدت های خانواده و دوستانم صمیمانه سپاسگزارم و سر فرود می آورم ... در پناه خداوندگارم باشید.
نویسندگان وبلاگ:
کدهای اضافی کاربر :