وبلاگِ علمی محققِ جوان
تحقیق و پژوهش های علمی، دانشگاهی و آموزشی
آرشیو وبلاگ
نویسنده: زری دولت فر - چهارشنبه ٢٢ خرداد ۱۳٩٢

فهرست مطالب

 

تاریخچه مختصر در مورد گیاهان دارویی  

خانواده چتریان

گیاه شناسی

ترکیبات شیمیایی

موارد مصرف و خواص درمانی

روش کاشت

دامنه انتشار

عوامل محیطی

برداشت محصول

گونه های دیگر

منابع

 

در صورت تمایل روی ادامه مطلب کلیک کنید.


 


زنیان ( انیسون بری، نانخواه )

نام علمی: (C.B.Clarke Carum copticum L.)

خانواده: Apiaceae

نام انگلیسی: Ajowan، Ajwain، Ammi

نام فارسی: زنیان، اجوان

نام عربی: نخوه، انیسون بری، کمون حبشی

 

تاریخچه مختصر در مورد گیاهان دارویی : 

استفاده از گیاهان دارویی به منظور درمان با تاریخ زندگی انسان هم زمان بوده است. انسان در تمام دوران تاریخی چاره ای جز توسل به گیاهان نداشت. اگر چه در نیم قرن گذشته استفاده از داروهای شیمیایی و سنتزی به شدت رواج یافت ولی به سرعت آثار زیان بار آنها بر زندگی آنها سبب گرایش مجدد به گیاهان دارویی گردید، و این نکته که توسل به گیاهان دارویی همواره در طول تاریخ یکی از روشهای موثر درمان بوده است، به خوبی روشن است. تاریخ طب در کشور ما مربوط به دوره آریایی می باشد و اوستا (۶۵۰۰ ق.م) اولین کتابی است که از گیاهان دارویی سخن گفته است. به نقل از اوستا اولین پزشک ایرانی تریته پدر گرشاسب پهلوان بوده است که از کاربرد گیاهان دارویی و عصاره آنها اطلاع داشته و مقام او در طب نظیر مقام ایمهوتپ (۳۵۰۰ ق.م) در مصر باستان، انقلبیوس در یونان و آسکولانیوس در روم(سه رب النوع درمان) بوده است. قدیمی ترین گیاه دارویی در طول تاریخ ” هوم” گیاه مقدس آیین زرتشت بوده است. در کتابهای پهلوی هوم را سرور همه گیاهان و استفاده از آن را باعث عمر جاویدان می داند. تاریخ استفاده دارویی از پیاز و ادویه به ۴۵۰۰ ق.م و به نقل از هردوت استفاده از گیاهان دارویی میرح (Commiphora)، کاسیا (Cinnamomu) سیناموم (Cinnamimum Zylanica) آنیز (Pinpimella anisum) مارجورام (Oroganum margorana) در مومیایی کردن اجساد به ۵۲۰۰ ق.م می رسد. قدیمی ترین کتاب چینی منسوب به شینون (۲۸۰۰ ق.م) ۱۰۰۰ گونه دارویی را شرح داده، ماردوکاپالیدین (۷۱۰ ق.م) ۶۴ گونه دارویی را کشت نموده است، در الواح سومری چگونگی کشت گیاهان را شرح داده، بقراط (۳۷۷ ق.م) کاربرد دارویی ۴۰۰ گونه دارویی را شرح داده است. ظهور دانشمندانی نظیر سقراط، دیوسکورید، رازی، هروی، ابن سینا، ابوریحان بیرونی، جرجانی، خاندان بختیشوع سبب گسترش این علم در جهان گردیدند .

گیاهان دارویی رستنیهایی با تاریخچه جالب توجه و ممتاز هستند. علاوه بر قدمت، گستره نفوذ این گیاهان در تاریخ ادیان و ملتها بسیار شایان توجه است بطوریکه در جای جای حوادث مهم تاریخی، سیاسی، اجتماعی و دینی، این گیاهان قرین توجه بوده و یا منجر به بروز حوادث مهمی شده اند. در بوندهشن (دایرةالمعارف زرتشتیها) به اسامی فرشتگان اداره کننده روزهای یک ماه اشاره شده که با نام گیاهان دارویی انطباق دارد، زعفران و نسترن از آن جمله اند. در سوره دهر، آیات پنجم و ششم می خوانیم “نیکوکاران عالم در بهشت شرابی نوشند که طبعش در لطف رنگ وبوی کافور است. در تاریخ اسلام، نام یهود بنی قریظه با حوادث مهم صدر اسلام قرین است. در زبان عربی یکی از نامهای درخت اقاقیا، قریظه است. بنی قریظه نام طایفه ای از یهود بوده که در ابتدا به شغل دباغی اشتغال داشته اند و از این گیاه در فرآوری پوست استفاده می کرده اند. امروزه می دانیم که تاننها گروهی از مواد موثره هستند که در رسوب پروتیین نقش دارند و این اثر باعث خاصیت میکروب کشی، ضد خونریزی و انقباض بافتهای مختلف می شود. بنا براین برای رسوب دادن پروتیین پوست، در دباغی مورد استفاده قرار می گرفته است. از دیگر گیاهان دارویی سس است که در زبان عطاران و منابع طب سنتی به افتیمون معروف است که نام اخیراز صفت گونه ای در نام علمی آن گرفته شده است. از خواص درمانی این گیاه در درمان بیماریهای دماغی استفاده می شود. علاوه بر منابع طبی در متون ادبی هم از این گیاه نام برده شده است. با جستجو و دقت درمنابع دینی، تاریخی و ادبی، اسامی گیاهان دارویی، وجوه تسمیه و حوادث مرتبط با این گیاهان به وفور به چشم می خورد. بنابر این در کنار توجه فزاینده ای که به خواص درمانی این گیاهان می شود لازم است جهت آشنایی بیشتر نسل جوان با این وجوه تسمیه بررسیهای جامع تری انجام گیرد و حلقه های مجزای دانش بشری مربوط به گیاهان دارویی انسجام و اتصال بیشتری پیدا نماید .

 

خانواده چتریان:

خانواده چتریان  apiaceae یا umbelliferae دارای 428 جنس و 3000 گونه ی علفی یکساله و چند ساله، نیمه درختچه ای، به طور مشخص با ساقه های راست و تو خالی، برگ های سه برچه ای یا شانه ای منتهی به دمبرگ غلافداری که ساقه را در محل اتصال در بر می گیرد. گل ها کوچک به سفید یا زرد در قطعات پنج تایی، به صورت چتر ساده یا مرکب ظاهر می شوند. میوه، دو فندقه ( شیزوکارپ ) است که به مریکارپ ( یک فندقه ) تقسیم می شود. این خانواده بسیاری از گیاهان مهم ادویه ای، طعم دهنده، دارویی و زینتی را در بر دارد و در سراسر جهان پراکنده است. مهمترین جنس ها در خانواده چتریان عبارتند از:Anethum ( شوید )، Angelic( کرفس )،  Apium(سنبل ختایی )، Carum( زیره )، Conium( شوکران )، Coriandrom( گشنیز )، Cumimum( گلپر )، Petroselinum Ligusticum( جعفری )، Pimpinella( انیسون ). در برخی از جنس ها مانندOenanthe،Heracleum،Conium،Cicuta، Chaerophyllum Aethusa گیاهان سمی وجود دارد. اهمیت سمیت این گونه ها به واسطه ی حضور دو نوع ترکیب پلی استیلن و فورانوکومارین است. فراوانی ترکیب پلی استیلن در این خانواده زیاد است، اما غلظت آن در حدی نیست که سبب مسمومیت شوند. در ریشه هویج این ماده به نام کاروتاتوکسینوجود دارد. این ماده بیشتر در گیاهان تازه دیده شده، و چون ترکیباتی فرار هستند به سرعت تجزیه می شوند. در حالی که ترکیب فورانوکومارین خاصیت سمی و سرطان زایی ( تحت تاثیر امواج uv) دارد.

 

گیاه شناسی :

زنیان گیاهی است علفی ، یکساله و بی کرک به ارتفاع 30 تا 90 سانتی متر (کمتر از یک متر ) پر شاخ و برگ ، که به حالت خودرو در نواحی شرقی هند، ایران و مصر می روید. بعلاوه و در نواحی مذکور و نقاط مختلف پرورش می یابد. برگهائی با پهنک منقسم به بریدگی های نازک و ظریف و گل ها با گلبرگ هایی به رنگ سفید و کوچک و همچنین مجتمع به صورت چتر مرکب دارد. اشعه چتر آن کوتاه دارای طول نسبتاً مساوی و منتهی به براکته های باریک در محل اتصال به یکدیگر است میوه اش کوچک بیضوی به رنگ قهوه ای مایل به زرد و دارای بوئی شبیه تیمول  و دارای طعمی تند و نافذ که به اندازه و شکل کرفس دارویی بوده ، اما طعم آن متفاوت است و بر روی میوه آن 5 خط طولی نخی شکل ( نازک ) به رنگ روشن تر و دو نوع تار نازک تک سلولی مشاهده می شود به طوریکه بعضی از آنها کوتاه و مخروطی و برخی دیگر دارای یک قسمت متورم در انتها می باشند قسمت مورد استفاده این گیاه میوه ی آن است که زنیان نیز نامیده می شود.

زنیان میوه نوعی گیاه است که به فارسی " زنیان " و گیاه آن در کتب طب سنتی با نامه های انیسون بری و کمون حبشی آورده شده و به فرانسوی Ammi و به انگلیسی Ammi میوه آن را گویند .

گیاهی است از خانواده Umbellifererae نام علمی آن Sprague – Trachys Permumammi l و مترادف آن Benth -  Carum Copticum در برخی مدارک Aromaticuml از طرف گیاه شناسان مختلف در زمان های متفاوت نامگذاری شده است . این گیاه در بلوچستان با نام هندی آن " اجوان " و همچنین " اسپرکال " می شناسند . توجه شود در برخی مدارک طب سنتی برای گیاه بادیان رومی نیز نام زنیان را می برند که با گیاه زنیان در این تحقیق متفاوت می باشد .

 

ترکیبات شیمیایی :

بذر زنیان همانند گونه های آویشن بسیار غنی از اسانس ، به ویژه " تیمول " است که در این اسانس ترکیبات سیمن ، آلفا و بتاپینن نیز وجود دارد و از میان 9 ترکیب شیمیایی شناسایی شده در اسانس زنیان تیمول ، کاماتریپین و پاراسیمن ترکیب های اصلی اسانس زنیان را تشکیل می دهد. بوی خوش بذر ناشی از تیمول آن است.

 

  • بررسی تاثیر کودهای شیمیایی، دامی و تلفیقی بر عملکرد و میزان ترکیبات اسانس دانه گیاه دارویی زنیان :

 

به منظور مطالعه تاثیر کودهای شیمیایی، دامی و تلفیق آنها بر عملکرد، میزان اسانس و ترکیبات اصلی اسانس دانه گیاه دارویی زنیان (Trachyspermum    copticum) آزمایشی طی سالهای 1380 و 1381 در مزرعه تحقیقاتی مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی قزوین، در قالب طرح بلوکهای کامل تصادفی با 12 تیمار شامل: مقادیر مختلف کودهای شیمیایی نیتروژن و فسفر در 4 سطح (سیستم تغذیه متداول)، کود دامی در 3 سطح (سیستم تغذیه ارگانیک)، تلفیقی از کودهای شیمیایی فوق و کود دامی در 4 سطح (سیستم تغذیه تلفیقی) و شاهد در سه تکرار انجام شد. اسانس دانه با استفاده از روش تقطیر با آب استخراج و اندازه گیری شد. ترکیبات اصلی اسانس به روش دستگاهی GC/ MS مورد شناسائی قرار گرفتند. عملکرد دانه، میزان و عملکرد اسانس و ترکیبات اصلی اسانس دانه مورد تجزیه و تحلیل آماری قرار گرفت. نتایج بدست آمده نشان داد با افزایش مقادیر نیتروژن و فسفر به ترتیب تا 90 و 60 کیلوگرم در هکتار عملکرد دانه افزایش یافت. کودهای شیمیایی در مقایسه با تیمار شاهد تاثیری بر میزان اسانس دانه نداشتند. کود دامی، عملکرد دانه و میزان اسانس دانه را افزایش داد. عملکرد دانه، میزان و عملکرد اسانس در تیمارهای تلفیق کودهای شیمیایی و دامی در مقایسه با به کارگیری جداگانه هر یک از آنها بالاتر بودند. با کاربرد 60 کیلوگرم نیتروژن و 40 کیلوگرم فسفر به همراه 25 تن کود دامی در هکتار و یا 90 کیلوگرم نیتروژن و 60 کیلوگرم فسفر به همراه 15 تن کود دامی در هکتار بیشترین عملکرد دانه و عملکرد اسانس حاصل شد. کودهای شیمیایی نیتروژن و فسفر به ترتیب تا مقدار 60 و 40 کیلوگرم در هکتار و کود دامی تا مقدار 20 تن در هکتار باعث افزایش معنی دار درصد تیمول اسانس گردید. در حالیکه درصد پاراسیمن کاهش ولی گاماترپینن تحت تاثیر قرار نگرفت. تیمارهای تلفیق کودهای شیمیایی و دامی از نظر ترکیبات اصلی اسانس تفاوت معنی داری با یکدیگر نداشتند و بیشترین درصد تیمول را تولید نمودند.

 

  • گزارشی از ترکیب ‌های شیمیایی اسانس گیاه دارویی زنیان تولید شده در قزوین:

زمینه: زنیان یکی از گیاهان دارویی ایران است. مهم‌ترین کاربرد اسانس دانه زنیان در صنایع غذایی، بهداشتی و دارویی است.

هدف: مطالعه به منظور تعیین میزان و ترکیب‌های شیمیایی اسانس دانه زنیان تولید شده در قزوین انجام شد.

مواد و روش‌ها: این مطالعه در سال 1381 بر روی 12 نمونه دانه زنیان جمع‎آوری شده به صورت تصادفی از مزرعه تحقیقاتی مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی قزوین اجرا شد. میزان اسانس دانه به روش تقطیر با آب و ترکیب‌های شیمیایی اسانس به روش GC و GC/MS تجزیه و تحلیل شد.

یافته‌ها: میزان اسانس نمونه‌ها از %1/3 تا %5/3 متفاوت بود. تعداد 9 ترکیب شیمیایی در اسانس زنیان شناسایی شد که تیمول، گاماترپینن و پاراسیمن ترکیب‌های اصلی اسانس زنیان را تشکیل می‌دادند.

نتیجه‌گیری: ترکیب اصلی اسانس زنیان تولید شده در قزوین تیمول  (40 تا 45 درصد) بود.

 

موارد مصرف و خواص درمانی :

در طب سنتی از بذر و ریشه ی گیاه زنیان ( انیسون بری ) استفاده فراوانی می شود ،به عنوان باد شکن (ضد نفخ ) تونیک و زیاد کننده ی تنفس و برای مداوای ترش کردن به کار می رود. در طب مدرن افزون بر این خواص به عنوان ضد عفونی کننده قوی ، برای تقویت هاضمه و در مصرف خارجی به عنوان درمان رماتیسم به کار می رود.  زنیان یا تخم گیاه از نظر طبیعت مانند زیره ها گرم و خشک است لذا زنیان یک گیاه دارویی گرم کننده محسوب می شود.

بذر زنیان خواص داروئی فراوانی دارد له کرده و کوبیده آن بعنوان داروی استعمال داخلی برای رفع بیماری های معده و کبد و ناراحتی گلو و سرفه و روماتیسم تجویز می شود و از آن به عنوان اشتهاآور، کرم‌کش ، بادشکن ، ملین ، ضد تهوع و از بین برنده بوی دهان استفاده می‌کنند .

عصاره ی بذر زنیان در داروهای ضد سرفه و مشتقات اپوکسی به کار میرود. در هند و افغانستان به عنوان طعم دهنده در غذاهای آماده و سر پایی (snack)، لوبیا و انواع نان به کار می رود.

 

  •  خواص عرق زنیان :

ضد چاقی ، تصفیه کننده خون ، ضد هیستری و تشنج ، افزایش شیر مادران ، باد شکن ، درمان سوء هاضمه و هضم کننده غذا ، رفع ترشی معده ، ضد نفخ معده  ، کاهنده چربی خون ،  ضد تهوع ، خلط آور ، مدر ، ضد اسپاسم. ، ضد عفونت ، ضد انگل (ضد کرم) ، درمان عوارض بعد از ترک اعتیاد.

 

  • خواص درمانی اسانس زنیان ، مشابه انیسون و رازیانه است.

براساس یافته‌های محققان ، اسانس گیاه دارویی «زنیان» دارای اثرات ضد باکتری است.

محققان دریافته اند با توجه به مقاومت روز افزون باکتری‌ها نسبت به آنتی بیوتیک‌های مشتق از میکروارگانیسم‌ها، دستیابی به عوامل ضد میکروبی جدید و موثر امری ضروری و اجتناب ناپذیراست بر اهمیت استفاده از پتانسیل درمانی گیاهان دارویی در این زمینه تاکید کرده اند و معتقدند : یکی از گونه‌های دارویی که می‌تواند به عنوان عامل ضد باکتری به کار رود، گیاه زنیان است.

زنیان گیاهی دارویی، علفی، یکساله و متعلق به تیره چتریان است که بخش دارویی این گیاه میوه آن می‌باشد که حاوی 2 تا 5 درصد اسانس است.

این گیاه دارای خواص دارویی متعددی از جمله ضد نفخ، ضد التهاب و مسکن است که به دلیل اهمیت اسانس این گیاه و درصد نسبتا بالای آن، در پژوهشی به آنالیز کمی و کیفی و بررسی خواص ضد باکتریایی این گیاه پرداخته شده است.

میوه‌های این گیاه از مزرعه تحقیقاتی تهیه و اسانس آن با استفاده از روش تقطیر با آب استخراج و تجزیه کمی و کیفی مواد متشکله اسانس با استفاده از دستگاه GC/MS انجام شد و در ادامه خواص ضد باکتریایی اسانس موجود ، بر روی چهار سویه استاندارد استافیلوکوکوس اورئوس، ایشرشیاکلی، سودوموناس آئروژینوزا و سالمونلا تایفی آزمایش شد.

نتایج حاصل از GC/MS نشان داد که اسانس این گیاه از 12 جزء تشکیل شده که مهمترین آنها تیمول و پیش سازهای آن پارا- سیمن و گاما - ترپینن است.

پژوهشگران با اشاره به اینکه تیمول و پیش‌سازهای آن به عنوان مهمترین مواد ضد باکتریایی، ‌با درصد بالایی در اسانس این گیاه وجود دارند، افزودند : بجز در مورد سودوموناس آئروژینوزا، اسانس گیاه در رقت‌های بالا اثر ضد باکتریایی قوی از خود نشان داده لذا اثرات ضد میکروبی آن حائز اهمیت می باشد .

  • یکی از روش های مصرف زنیان:

درمان نفخ معده

روشهای درمان

الف: کره و عسل برای نفخ معده مفید است.

ب: یک قاشق چای خوری پودر زنیان را با یک استکان عسل مخلوط نموده و بعد از هر وعده غذا یک قاشق چای خوری میل نمایید.

ج: تخم کرفس 15 گرم . بادیان (رازیانه) 10 گرم . زنیان 10 گرم . همه را نرم کوبیده و با 250 گرم عسل مخلوط نمایید و روزی سه قاشق مربا خوری بعد از غذا میل نمایید.

  • درمان ترش کردن معده :

در موقع ترش کردن معده و باد گلو (آروغ زدن ) و بدون اراده آب از دهان جاری شدن که از علایم سردی معده است جهت معالجه باید تا بهبودی کامل صبح ناشتا به میزان یک قاشق مربا خوری عسل میل نمایید.

  • احتیاطات مصرف :

در دوران بارداری بایستی از مصرف این گیاه خودداری نمود .

در دوران شیردهی نیز مصرف آن توصیه نمی شود .

باید توجه شود که اشخاص گرم مزاج یا از آن استفاده نکنند و یا در موارد لزوم به مقدار کم و توام با گیاهان دارویی سرد میل کنند .

مصرف بی رویه این گیاه مجاز نمی باشد .

 

روش کاشت :

تکثیر این گیاه به وسیله دانه (میوه) در زمینهایی که در پائیز و زمستان 3 مرتبه شخم زده باشند، صورت می گیرد. در هر هکتار حدود 24 کیلوگرم بذر می افشانند. بذر از اواسط فروردین تا اوایل اردیبهشت در ردیفهایی به عرض 20 تا 30 سانتی متر افشانده و بلافاصله روی آنراغلتک می زنند. برای هر هکتار 100 تا 50 کیلوگرم کود ازت خالص (نیترات آمونیم، کلیسم سیایند) . 250 تا    400 کیلوگرم سوپر فسفات و 200 تا 250 کیلوگرم کود نمک پتاسیم 40 درصد می دهند. پس از آن مراقبتهای لازم صورت می گیرد این مراقبتها عبارتند از خارج کردن علفهای هرز، زدن چنگک با دیسک ماشینی و استفاده از زموزانzemusan (هکتاری 5/1 کیلوگرم) در پیش کشت وهمچنین پوتابلان (هکتاری 8 تا 10 لیتر برای تمام سطح زیر کشت) در پس کشت. زمان محصول برداری میوه در ماههای مرداد و شهریور می باشد. پس از برداشت محصول آنها را به طور طبیعی یا مصنوعی خشک می نمایند و دانه ها را از ساقه به وسیله خرمنکوب جدا نموده و پس از بوجاری کامل محصول را بسته بندی می نمایند.  به عبارت دیگر تکثیر زنیان به وسیله ی بذر به روش کرتی به دو صورت ردیفی و در هم انجام می شود. فاصله بوته ها 20×20 سانتی متر برای کشت در هم و 10×30 سانتی متر برای کشت ردیفی ، مناسب است.

کشت بهاره و پاییزه آن امکان پذیر است ، اما در کشت پاییزه عملکرد محصول بذر بیشتر است .

خلاصه

به منظور ارزیابی اثر تاریخ کاشت و تراکم گیاهی بر خصوصیات مورفولوژیکی زنیان، تحقیقی در سال زراعی 83-82 با استفاده از آزمایش فاکتوریل بر پایه طرح بلوک‌های کامل تصادفی شامل 16 تیمار و 3 تکرار اجراء شد. تراکم گیاهی دارای 4 سطح 10، 30، 50 و 70 بوته در متر مربع بود. کشت در چهار تاریخ 16 اسفند، 8 فروردین، 29 فرودین و 20 اردیبهشت بصورت مستقیم صورت گرفت. نتایج این تحقیق نشان داد که تاریخ کاشت و تراکم بر خصوصیات مورفولوژیکی زنیان اثر معنی‌دار دارد به‌ نحوی که تأخیر در کاشت سبب کاهش عملکرد دانه شده و تاریخ کاشت آخر (20 اردیبهشت) با عدم سبز شدن کامل همراه بود. تراکم زیاد باعث افزایش ارتفاع گیاه، کاهش انشعابات اولیه وثانویه، تعداد چترک در هر چتر، تعداد چتر در بوته و وزن دانه در بوته گردید.
واژه های کلیدی : زنیان ، مورفولوژیکی ، تاریخ کاشت ، تراکم بوته .
 کریشنامورتی و همکاران اثرسه مقداربذر (4،8 و12کیلوگرم درهکتار)و 5 فاصله ردیف (30،45،60،75 ،90 سانتی‌متر) را بر خصوصیات مورفولوژیک و عملکرد زنیان مورد بررسی قرار دادند. آنها دریافتند تعداد انشعابات اولیه وثانویه، کل تولید ماده خشک، تعداد چتر درگیاه، تعداد بذر در هر چتر و وزن دانه در گیاه در مقدار بذر 4 کیلوگرم و فاصله ردیف 90 سانتی‌متر بیشتر بود. همچنین عملکرد بیشتر بذر در هکتار در مقدار بذر 8 کیلوگرم و فاصله ردیف 60 سانتیمتر بدست آمد .

هدف از تعیین تاریخ کاشت ، یافتن زمان کاشت رقم یا گروهی از ارقام مشابه یک گیاه است بطوریکه مجموعه عوامل محیطی حادث درآن زمان برای سبز شدن، استقرار و بقاء گیاه مناسب باشد وضمن اینکه گیاه حتی‌الامکان در هر مرحله از رشد با شرایط مطلوب خود روبرو می‌گردد، با شرایط نامساعد محیطی برخورد نکند. بهترین تاریخ کشت منجر به حصول عملکرد بالاتری در مقایسه با سایر تاریخهای کاشت می‌گردد .

مواد و روشها

این تحقیق در سال زراعی 83-82 با استفاده از آزمایش فاکتوریل بر پایه طرح بلوک‌های کامل تصادفی شامل 16 تیمار و 3 تکرار در زمینی به مساحت 1800 متر‌مربع در مزرعه تحقیقاتی دانشکده کشاورزی دانشگاه فردوسی به اجرا در آمد. تیمارهای این آزمایش شامل ترکیبی از سطوح مختلف 2 فاکتور تاریخ کاشت و تراکم بود. کشت در چهار تاریخ 16 اسفند(D1)، 8 فروردین (D2)، 29 فروردین(D3) و 20 اردیبهشت (D4) بصورت مستقیم انجام شد. سطوح مختلف فاکتور تراکم نیز بصورت 10، 30،50 و 70 بوته در متر مربع در نظر گرفته شد و تراکم‌های مطلوب از طریق تغییر فاصله گیاه روی ردیف اعمال گردید. تنک کردن زمانیکه ارتفاع گیاه به cm15-10 رسید و در روز قبل از آبیاری انجام شد. پس از برداشت خصوصیات مورفولوژیکی شامل ارتفاع گیاه، ارتفاع ساقه اصلی، تعداد انشعابات اولیه و ثانویه، تعداد چتر در بوته، تعداد چترک در چتر، تعداد بذر در هر چترک، وزن دانه در بوته و وزن خشک هر بوته اندازه گیری شد. نتایج حاصله با استفاده از نرم افزار MSTAT-C آنالیز و مقایسه میانگین‌ها با استفاده از آزمون دانکن انجام گردید. 

نتایج و بحث

نتایج اولیه حاکی از آن است که اثر تاریخ کاشت برعمده فاکتورهای مورد آزمایش معنی‌دار بود (05/0p<. بدین ترتیب که تأخیر در کاشت سبب کاهش عملکرد گردید و تاریخ کشت آخر با عدم سبز شدن همراه بود. بهترین نتایج حاصله از 2 تاریخ کاشت اول بدست آمد. تعداد انشعابات اولیه و ثانویه، تعداد چتر در بوته، تعداد چترک در چتر، تعداد بذر در هر چترک، وزن خشک هر بوته و وزن بذر در گیاه در 2 تاریخ کشت اول بیش از تاریخ کشت سوم بود که احتمالاً به دلیل دوره رشد طولانی‌تر و استفاده بهتر از شرایط محیطی و همچنین رقابت بهتر با علف‌های هرز می‌باشد.

تفاوت بین تاریخ کاشت اول و دوم از لحاظ تأثیر بر عملکردگیاه معنی‌دار نبود ولی بین تاریخ کاشت اول و دوم با تاریخ کشت سوم تفاوت معنی‌داری مشاهده شد و عمکرد محصول درتاریخ کشت سوم نسبت به تاریخ کشت اول و دوم به ترتیب 51/27 و 85/33 درصد کاهش نشان داد ) اثر تراکم نیز بر پارامترهای مورد مطالعه معنی‌دار بود؛ بدین صورت که با افزایش تراکم، ارتفاع گیاه افزایش یافت. این امر می‌تواند با رقابت بیشتر گیاهان بر سر فضا و نور مرتبط باشد که با نتایج حاصل از آزمایشات و کریشنامورتی و همکاران مطابقت دارد. تعداد انشعابات اولیه وثانویه، کل ماده خشک تولیدی، تعداد چتر در گیاه و تعداد بذر در
هر چتر با افزایش تراکم روند کاهشی نشان داد. بیشترین وزن بذر در بوته مربوط به تراکم‌های پایین‌تر در نتیجه تعداد انشعابات اولیه و ثانویه بیشتر و متعاقب آن تعداد بالاتر چتر و چترک بود.

  • تاثیر تاریخهای مختلف کاشت بر عملکرد و میزان اسانس گیاه دارویی زنیان

همانطور که اشاره شد  ، زنیان گیاهی دارویی با نام علمی Carum copticum Heirn و متعلق به خانواده چتریان است. این گیاه علفی و یکساله بوده و میوه آن مصرف دارویی دارد که حاوی 5-2 درصد اسانس می باشد. از زنیان در طب سنتی به عنوان ضد نفخ، مسکن و رفع ناراحتیهای گوارشی استفاده می شود. برای تعیین اثرزمانهای مختلف کاشت بر سازگاری عملکرد و میزان اسانس گیاه دارویی زنیان ، بذورمربوطه درچهار تاریخ کاشت مختلف (آبان، آذر، بهمن و اسفند)در زمینهایی به ابعاد 20 متر مربع در مزرعه تحقیقاتی دانشکده کشاورزی دانشگاه زابل واقع در زهک کشت گردید. از میوه های گیاه پس از برداشت همزمان با روش تقطیر با آب اسانس گیری به عمل آمد.نتایج این تحقیق نشان داد که تاریخهای کاشت تاُثیر معنی داری بر عملکرد، رشد و سازگاری گیاه مربوطه در شرایط آب و هوایی منطقه دارد؛ به طوری که کاشت دیر هنگام در اسفند باعث کاهش شدید عملکرد می شود. درصد اسانس در تاریخهای مختلف کاشت نیز تفاوت معنی داری نشان داد، به طوری که کشت در آبان و آذر بیشترین درصد اسانس (8/4) و کشت در بهمن و اسفند کمترین درصد اسانس (3/3) را نشان داد. نتایج تحقیق حاکی از آن است که کشت زنیان در آبان و آذر بهترین سازگاری را با شرایط آب و هوایی منطقه سیستان داشته و بیشترین عملکرد و درصد اسانس در تاریخهای کاشت مذکور حاصل می شود.

 

دامنه انتشار :

شرق کشور ، بلوچستان ( فلور ایران ) آذربایجان ، تبریز ، اصفهان ، خوزستان بین ایذه و ده دز در ارتفاعات 1100 متری فارس ، کرمان ، خراسان  تربت حیدریه ، سیستان .

 

عوامل محیطی :

همانطور که ذکر شد گیاه زنیان ، بومی ایران ، مصر ، هندوستان و برخی کشور های اروپایی است . از متحمل ترین گیاهان دارویی نسبت به شوری محسوب می شود ، همچنین در خاک های قلیایی تحمل خوبی دارد. این گیاه با تراکم بالا قابل کشت بوده ، بنابراین برای مقابله با علف های هرز می توان از آن استفاده کرد.

لازم به ذکر است زنیان بیشتر در زمینهای سبک رسی سیلیسی و آفتابگیر و چراگاهها می روید.

برداشت محصول :

با شروع تغییر رنگ بذر ها ( زرد شدن ) می توان گل آذین ها را با داس جمع آوری کرد همچنین با ریشه کن کردن کل بوته می توان به جمع آوری خشک کردن و جدا سازی بذر ها اقدام کرد. چتر های جمع آوری شده پس از خشک شدن به راحتی خرمن کوبی شده و بذر ها با نیروی کمی از چتر ها جدا می شوند

 

گونه های دیگر:

جنس Carum ، 30گونه معطر دوساله وچند ساله علفی با برگ های بسیار منقسم و چتر مرکب با گلهای سفید یا صورتی دارد و در مناطق معتدل و گرم پراکنده است.

زنیان با اسامی مترادف Copticum Ammi Copticum-Trachyspermum –  Trachyspermum ammiو Carum copticum شناخته می شود. جنس Trachyspermum20 گونه ی معطر یک ساله دارد که در آفریقای شمالی و آسیای مرکزی، هند ( به طور گسترده کشت می شود ) و غرب کشور چین دیده می شود.                                                                                          

 

منابع :

1. دکتر ناصر مجنون حسینی، مهندس سعید دوازده امامی- 1386- زراعت و تولید برخی گیاهان دارویی و ادویه ای – انتشارات دانشگاه تهران.

  1. plant.mihanblog  com
  2. aftab  ir
  3. sanadana.persianblog  ir
  4. rasekhoon  net
  5. pouyanatreatment  com
  6. sabziran  ir
  7. www.forum.webzist  com
من در رشته تولید و بهره وری گیاهان دارویی و معطر تحصیل کردم، همچنین فارغ التحصیل در رشته مهندسی منابع طبیعی گرایش محیط زیست هستم. سعی من برآنست اندکی از مباحثی که آموخته ام را به اجرا بگذارم. با احترام از مساعدت های خانواده و دوستانم صمیمانه سپاسگزارم و سر فرود می آورم ... در پناه خداوندگارم باشید.
نویسندگان وبلاگ:
کدهای اضافی کاربر :