وبلاگِ علمی محققِ جوان
تحقیق و پژوهش های علمی، دانشگاهی و آموزشی
آرشیو وبلاگ

 

 

فهرست مطالب

عنوان

پیش­گفتار

       بخش 1: آشنایی با فضای سبز

مفهوم فضای سبز

کاربری زمین از نظر پوشش گیاهی

انواع فضای سبز

عملکردهای فضای سبز

استانداردهای فضای سبز

       بخش 2: فضای سبز شهری

تعریف فضای سبز شهری

فاکتورهای موردنیاز در طراحی فضای سبز شهری

عناصر موردنیاز در طراحی فضای سبز شهری

طبقه­بندی فضای سبز شهری

مدیریت و نگهداری فضای سبز شهری

ضرورت فضای سبز شهری

انتخاب گیاهان براساس خصوصیات طبیعی آن­ها

 

 

       بخش3: بررسی درختان و درختچه­ها در طراحی فضای سبز شهری

نقش درختان در منظر شهری

مجموعه اثرات درختان و درختچه­ها در زندگی شهری انسان­ها

فهرست برخی درختان و درختچه­ها مورد استفاده در طراحی فضای سبز شهری

روش­های کاشت درختان در طراحی فضای سبز شهری

       بخش 4 : GPS و GIS در خدمت فضای سبز شهری

جمع­آوری داده­ها

جنبه­های فنی

زمان برداشت

       منابع

 

 

 

 

 

پیش­گفتار:

امروزه زندگی در شهرها اگرچه باعث رفاه راحتی انسانها شده است، لیکن معضلات خاصی را نیز به دنبال داشته است. هرچه جمعیت انسان در شهرها اضافه شود، به همان نسبت مشکلات شهری نیز افزون خواهد شد. مشکلات که نهایتا سلامت جسمانی و روانی افراد را به طور مستقیم درمعرض خطر قرار می دهد، زیرا افزایش جمعیت از یک طرف باعث افزایش ترافیک ، افزایش حجم زباله تولیدی و افزایش کارگاه­های صنعتی است و از طرف دیگر از بین رفتن جنگل­ها، درختان و فضای سبز و بطور کلی عرصه­های طبیعی را به دنبال خود خواهد داشت.

مسائل دسته اول باعث ایجاد انواع و اقسام آلودگی­ها نظیر آلودگی هوا، آب، خاک و صوت می­شود و این دست مسائل در نهایت به تخریب محیط زیست خواهد انجامید. از این روست که تک­تک افراد ساکن در شهرها وظیفه قانونی و استانی دارند که برای حل نمودن معضلات زیست محیطی و بهتر ساختن محیط شهرها تلاش و کوشش نمایند .

بر اساس اصل پنجاه قانون اساس جمهوری اسلامی ایران، حفاظت محیط­زیست که نسل امروز و نسل­های بعدی باید در آن حیات اجتماعی رو به رشد داشته باشند، وظیفه عمومی تلقی می گردد.... .

هرچند که فضای سبز در ایران قدمت چندین هزار ساله دارد ولی وضعیت فضای سبزشهری ایران در حد مطلوب نبوده که مهمترین دلیل آن را می­توان به خاطر عدم مدیریت فضای سبز شهری ذکر کرد. با مدیریت فضای سبز شهری می­توان هر شهری را با توجه به ظرفیت و پتانسیل موجود فضای سبز متناسب با محیط فراهم کرد که سال­های سال اثرات مطلوب خود را به شهر ارزانی دارد.

از دیدگاه برنامه­ریزی و طراحی شهری، گسترش فضای سبز مفهومی وسیع­تر از توسعه پوشش گیاهی و بهبود شرایط محیط طبیعی شهر دارد. منظور از توسعه فضای سبز در واقع نوعی ساماندهی و نظم­بخشی به فضاهای پراکنده و متنوع سبز است. شبکه فضای سبز یا گذرگاه سبز شامل مجموعه­ای از فضاهای سبز و باز درون شهری (پارک­ها، میدان­ها، بلوارها، مراکز فرهنگی و تفریحی و مانند این­ها)  و برون شهری (روستاها، باغ­ها، مزارع، پارک­های جنگلی، کوهپایه­ها و مانند این­ها) است که به­صورتی نظام یافته به همدیگر متصل می­شوند. در نتیجه پیکر فشرده و سنگین شهر در بستر وسیعی از فضاهای طبیعی و فضاهای پرجاذبه مجال تنفس، آلودگی، فراغت و تحرک دلخواه پیدا می­کند و از این نظر شبکه فضای سبز یکی از محورهای اصلی الگوی کاربری زمین را  -درمقیاس شهر- تشکیل می­دهد که علاوه بر کارکرد زیست محیطی دارای کارکردهای اجتماعی، فرهنگی، زیباشناختی نیز هست و درواقع نقش چند منظوره ایفا می­کند.

همچنین لازم به ذکر است طرح مساله فضای سبز از الزامات زندگی شهرنشینی به شمار می­رود چراکه علاوه بر ارزش­های جانشین نشدنی زیست محیطی مثل تلطیف هوا و تعدیل دما در زیباسازی و حفظ آرامش و شادابی شهروندان نقش مستقیم دارد.

کاربردهای گیاهان در فضای سبز را می­توان از چهار جنبه کلی بصورت زیر بررسی کرد:

طراحی (Design)، محیطی (Environmental)، مهندسی (Endineering)، زیباشناختی (Aesthetic value).

زمانیکه طراح یا مدیر فضای سبز، برنامه کاشت خاصی را طراحی یا مدیریت می­کند باید از نقش و یا وظایف درختان، درختچه­ها و دیگر گیاهان آگاه باشد.

گیاهان وظایف زیادی در فضای سبز طبیعی یا طراحی شده دارند و یک طرح ویژه می­تواند چندین وظیفه را در یک زمان انجام دهد.

از جنبه طراحی، درختان و درختچه­ها وظایف زیادی را برعهده دارند:

وحدت (Unity): در یک مجتمع ساختمانی، طرح­های معماری مختلف می­تواند بوسیله یک نوع درخت به صورت یک شکل یا متحد درآید، و یا زمانی­که خانه­ها یا ساختمان­های صنعتی معماری یکسانی دارند، استفاده از درختان مختلف می­تواند باعث ایجاد تنوع شود.

اتصال (Linkage): درختان می­توانند با اتصال درختان کاشته شده در مناطق شهری با درختان مناطق حومه و اطراف شهر و نیز درختان فضای سبز روستاهای اطراف شهر، به عنوان اتصال دهندگان بصری عمل کنند.

در قالب قرار دادن (Enframement): مثال­ها شامل استفاده از درختان ستونی بلند برای  مشخص کردن ورودی یک مکان و در بعضی باغ­های حومه یک شهر استفاده از گیلاس ژاپنی (Prunus serrulata) به عنوان سایه­بان بالای ورودی می­باشد.

 

اتصال (Linkage): در تصویر زیر درختان سپیدار (Populus) یک ناحیه سبز را با دیگری پیوند می­دهند و با زوایای ساختمان­ها کنتراست ایجاد می­کنند.

تأکید (Emphasis) : گیاهان می­توانند به عنوان یک پس زمینه یا تضاد برای دیگر گیاهان عمل کنند. برای مثال یک پرچین بلند راش (Fagus) می­تواند به عنوان پس زمینه­ای برای حاشیه علفی رنگین عمل کند.

 

جهت­دار یا جهت دادن (Directionl): در طول قرن­ها درختان برای ایجاد بلوار یا گردشگاه یا ورودی بزرگ به یک شهر یا ایالت استفاده شده­اند. یک مثال معروف در این مورد خیلبلن شامپس الیزه در پاریس می­باشد. همچنین گیاهان می­توانند تغییر را در جاده­ یا آزادراه به رانندگان اطلاع دهند. برای مثال در بخشی از آزادراه M-50 در اطراف شهر دابلین، خروجی­های آزادراه بوسیله کشت گروهی درخت ال سفید (Cornus alba) با ساقه­های قرمز و زرد مشخص شده است.

 

استتار کردن (Camouflage): گیاهان می­توانند برای پنهان کردن مناظر یا اجسام کریه، مانند بخش تحویل کالا در مراکز خرید، پارکینگ­های اتومبیل یا تانکرهای سوخت، استفاده شوند. یکی از مزایای این­کار کاهش تراکم سازه­های اطراف آن مکان می­باشد. درختان مناسب استتار یا پوشش، سرعت رشد بالایی دارند و بسته به شرایط خاص هر پوشش، از درختان با تاج متراکم یا باز استفاده می­شود.

فضاسازی (Making spaces): گاهی گیاهان برای جداکردن دو محوطه یا ایجاد مرز و حریم اطراف ملک بکار می­روند. همانطوری­که دیوارها می­توانند برای فضاسازی یا محوطه­سازی استفاده شوند و یا به عنوان تقسیم کننده یا حصار بکار روند، درختان و درختچه­ها نیز می­توانند وظیفه مشابهی را انجام دهند. پرچین­ها را معمولاً از میان درختان و درختچه­های کوچک و کوتاه که رشد هماهنگ و متراکم و قابل هرس شدن ممتد را دارند، انتخاب  می­کنند.

پرچین­ها می­توانند انواع مختلفی داشته باشند: پرچین­های کوتاه که موانع غیر رسمی ایجاد می­کنند، پرچین­هایی به ارتفاع زانو که جلوی عبور مردم را می­گیرد و لی جلوی دید را نمی­گیرد، پرچین­های بلند که جلوی دید بخش احاطه شده را می­گیرد.

در محوطه­های صنعتی، موانع بلند دارایی­های یک بخش را از بخش دیگر مشخص می­کند، درحالی­که در محوطه­های حومه شهر، پرچین­ها اغلب یک باغ را از باغ دیگر جدا می­سازد. در مناطق روستایی، ردیف­های پرچین، مرزهای چند لایه­ای برای مزرعه ایجاد می­کند.

با توجه به وظایف درختان و درختچه­ها در فضای سبزشهری که بطور اختصار ذکر گردید لازم به یادآوری است رشد صنعت و افزایش جمعیت شهرها که ساخت و سازهای سوداگرانه­ را از نیمه دوم قرن نوزدهم به دنبال داشت، بصورت عوامل عمده­ای در نابودی طبیعت به دست انسان نمود یافت و آلودگی محیط­زیست و شیوع بیماری­های واگیردار را سبب گردید. در راه­یافت گریز از این معضل، آرمان شهری ناگزیر به احداث فضای سبز شهری شد.

توجه به فضاهای سبز شهری در کشور ما نیز از دهه 30 ه.ش با احداث "باغ ملی" در تهران و سپس تبدیل آن به "پارک شهر" آغاز گردید و به دنبال آن، توسعه شهرها بخصوص در تهران، گسترش و تأمین فضای سبز و تفریحی را در آن­ها ضرورت بخشید.

فضای سبز به عنوان بخش حیاتی ساخت مورفولوژیک شهری می­باشد که قسمتی از اسکلت شهر را تشکیل می­دهد و زندگی شهری تا حدود زیادی به کمیت و کیفیت فضای سبز موجود در درون یا پیرامون شهرها متکی است و مجموعه فضای سبز شهرها بطور معمول تحت­الشعاع چیرگی درختانی است که صرفنظر از زیبایی آن­ها، از جهت حیاتی در حمایت و حراست شهرها دارند.

 

بخش 1: آشنایی با فضای سبز

 

-       مفهوم فضای سبز

برای دست یافتن به توصیف دقیقی درباره فضای سبز باید ابتدا به تبیین مفهوم بپردازیم .

فضا می تواند آنقدر تاریک و وسیع بنظر برسد که احساس وجود بعد سوم را در ما از بین ببرد و یا چنان به چیزهایی داخل خود کیفیت دهد که آن را سه بعدی بنامیم. نمونه یک فضای دو بعدی ((صفحه)) و نمونه یک فضای سه بعدی یک ((جعبه)) است. اشیاء داخل دارای کیفیت خاصی هستند به عبارتی قابل درک هستند .

اگر فضای مورد نظر سبز باشد در حالت دو بعدی به ((سطح سبز)) معروف است و درصورتی­که سه بعدی باشد به عنوان ((فضای سبز)) دسته­بندی می­گردد. سطوح سبز زمین­هایی هستند که دارای پوشش­های گیاهی کوتاه نظیر چمن گیاهان پوشش هستند و معمولا بازده اکولوژیکی  آنها ناچیز است.

فضاهای سبز زمین­هایی هستند که با پوشش­های گیاهی نسبتاً بلند مثل انواع درختان پوشیده شده­اند.

جنگل­ها و باغات از این نوع هستند. این فضاها توسط درختان دارای بعد و حجم شده و دارای بازده اکولوژیکی بسیار بالایی هستند. از این نظر به سطوح سبز ((فضای منفی)) و به فضاهای سبز ((فضاهای مثبت)) گفته می شود.

 

امروزه مفهوم شهرها بدون وجود فضای سبز موثر در اشکال گوناگون آن دیگر قابل تصور نیست.

شهرها به عنوان کانون­های تمرکز، فعالیت و زندگی انسان­ها، برای اینکه بتوانند پایداری خود را تضمین کنند چاره ای جز پذیرش ساختار و کارکردی متأثر از سیستم­های طبیعی ندارند. در این میان فضای سبز به عنوان جزء ضروری و لاینفک پیکره شهرها در متابولیسم آن­ها نقش اساسی دارند که کمبود آنها می تواند اختلالات جدی در حیات شهرها به وجود آورد.

یک منبع طبیعی برای تفرج عبارت است از هر گونه سیستم طبیعی اعم از آبی یا خشکی که برای استفاده تفرجگاهی کنار گذاشته می­شود. یک تفرجگاه می­تواند طیف گسترده­ای از سیماهای طبیعی را از یک جویبار ساده تا یک غار که در عمق زمین قرار دارد، در برگیرد. این سیمای طبیعی می­تواند توسط انسان دگرگون یا اصلاح شده باشد. معیارهایی نظیر نوع درختان، جنگل­ها، توپوگرافی و جذابیت طبیعی از جمله معیارهای قابل ذکر در این زمینه­اند.

تفریح از نظر اقتصادی عبارت است از هر گونه فعالیت یا عدم فعالیت که با قصد قبلی و با میل و رغبت در اوقات فراغت انجام گیرد. تفریح یک تجربه احساسی و لذت بخش است که با تمایل افراد در هنگام فراغت به آنها دست می­دهد. به عبارت دیگر هنگامی که کوچک­ترین احساسی از اجبار در فعالیت­ها یا عدم فعالیت در زمان فراغت وجود نداشته باشد، به­طور قطع می­توان این حالت را تفریح نامید.

تفرج شامل کلیه تفریحاتی است که در خارج از محیط­های بسته و محدود انجام می­گیرد. تفرج در محیط­های باز به فضا و منابع نیاز دارد. از مناسب­ترین منابعی که می­توانند کیفیت تفرج را بالا ببرند، می­توان منابع طبیعی و کمتر تغییر یافته را نام برد که هنوز جنبه­های زیبایی­شناسی خود را حفظ کرده­اند.

-       کاربری زمین از نظر پوشش گیاهی

همانطور که ذکر شد، کلیه اراضی که در محدوده شهرها یا خارج از شهرها قرار دارد به دو دسته سطوح سبز و فضاهای سبز طبقه بندی می­شود. سطوح سبزی را که دارای کارکردهای شهری هستند سطوح سبز شهری می­نامیم مثل زمین­های بازی ورزشی چمن­کاری شده آلیزها و لچکی های کوچک (شامل رمپ­ها ، لوپ­ها و رفورنها)که با انواع پوشش گیاهی پوشیده شده­اند و فضای سبز غیرشهری نیز خارج از محدوده شهرها هستند، مانند فضای سبز واقع در حاشیه شهرها .

فضاهای سبز را نیز می توان به دو دسته شهری و غیر شهری تقسیم نمود. فضاهای سبز غیرشهری فضاهایی هستند که کارکرد شهری ندارند. این فضاها یا طبیعی هستند مثل جنگل­های طبیعی حاشیه شهرها یا مصنوعی و دست سازنده مثل باغات و جنگل­های مصنوعی. البته به علت توسعه­های شهری ممکن است بعضی ازاین فضاها درباغ­های شهری قرارگیرند لیکن از آنجایی­که کارکرد آن­ها خاص مراکز شهری نیست در دسته­بندی فضاهای سبز غیرشهری قرار می­گیرند. فضاهای سبز شهری نوعی از سطوح کاربری زمین شهری با پوشش­های گیاهی انسان­ساخت است که واجد بازدهی اجتماعی و بازدهی اکولوژیکی می­باشند.

منظور ازبازدهی اکولوژیکی، زیباسازی بخش­های شهری، کاهش دمای محیط، تولید اکسیژن، افزایش نفوذپذیری خاک در مقابل انواع بارش و مانند این­ها می­باشد و از دیدگاه حفاظت محیط­زیست، فضاهای سبز شهری، بخش جاندار ساخت کالبدی شهر را تشکیل می­دهد.

 

-       انواع فضای سبز

اصطلاح فضای سبز، به­وسیله برخی از دست­ اندرکاران برای مفهوم پوشش گیاهی شهرها به کار گرفته شده است. گاری مول (G.Moll, 1991) اصطلاح فضای سبز را برای پوشش سبز شهرها به کار می­گیرد. پدر پارکداری ایران فضای سبز را به منطقه­ای پوشیده از گیاه در داخل و اطراف شهرها می­گوید که بیشتر دارای دو کارکرد مهم برای شهرها می­باشند.

فضاهای سبز در وهله نخست به فضاهای سبز و سطوح سبز،و در مرحله بعد به شهری و غیرشهری تقسیم می­شوند.

تفاوت فضای سبز و سطوح سبز ازنظر اکولوژیکی در این است که سطوح سبز (مثلاً زمین ورزشی چمن­کاری شده) نمی­تواند مانند فضای سبز شبه جنگلی در کاهش آلودگی صوتی مؤثر باشد و یا به نحو مطلوبی سبب کاهش دما شود.

براساس این تقسیم بندی، فضاها و سطوحی که با کاربری فضای سبز درشهرها ارتباط پیدا می­کند، فضاهای سبز عمومی، نیمه عمومی و خیابانی و سطوح سبزعمومی، خیابانی و چمن­های ورزشی را شامل می­شود.

فضاهای سبز عمومی واجد بازدهی اجتماعی می­باشد و برای عموم مردم برای گذراندن اوقات فراغت و تفریح قابل استفاده است و معمولاًپارک نامیده می­شود. در واقع فضای سبز عمومی (اجتماعی) شامل فضاهای سبز عمومی مجهز به خدمات و تسهیلات می­گردد. فضاهای سبز نیمه عمومی دارای بازدهی اکولوژیکی هستند اما تعداد استفاده‌کنندگان آن­ها محدود است. محوطه‌های باز ادارات، پادگان­ها و بیمارستان­ها، نمونه‌هایی از این فضا می‌باشند. فضاهای سبز خیابانی، درختکاری حد فاصل مسیرهای پیاده‌رو و سواره‌رو و همچنین فضاهای میادین و یا زمین­های پیرامون بزرگراه­هاوخیابان­هارا شامل می­شود.
سطوح سبز شهری نیز زمینهای ورزشی چمنکاری شده و جزیره‌ها ولچکی­های کنار خیابان را شامل می­شود که عمدتاً جنبه زیبایی­شناختی دارد و تا حدی نیز واجد بازدهی اکولوژیکی می‌باشند.

بطورکلی می‌توان گفت که بخش قابل توجهی از فضای سبز در طرحهای شهری را فضای سبز عمومی تشکیل می­دهد که به دلیل بازدهی اجتماعی واکولوژیکی به طور همزمان از اهمیت بالاتری برخوردار است.

-       عملکردهای فضای سبز

فضاهای سبز به­ویژه در شهرهای بزرگ و صنعتی دارای عملکردهای مختلفی می­باشند. فضاهای سبز از یک سو موجب بهبود وضعیت زیست محیطی شهرها می­شود و از سوی دیگر دارای عملکردهای کالبدی نیز می­باشد . اثرات فضای سبز شهری از دیدگاه زیست­محیطی مواردی چون کاهش آلودگی هوا، کاهش آلودگی صوتی، بهبود شرایط بیوکلیماتیک در شهر، افزایش نفوذ­پذیری خاک و تأثیر مثبت بر چرخه آب در محیط زیست شهری و افزایش کیفیت آبهای زیرزمینی را شامل می­شود.

فضای سبز می­تواند به­طور قابل توجهی دمای هوا را کاهش دهد و یا به تلطیف هوا کمک کند در بررسی اثرات روانی - اجتماعی فضای سبز باید گفت که انسان در هر شرایطی روزانه به چند ساعت فضای ساکت و آرام نیاز دارد که فضای سبز می­تواند این فضا را تأمین نماید. فضای سبز شهری به عنوان بخش جاندار محیط شهری مکمل بخش بی­جان شهر یعنی ساختار کالبدی شهر می­باشد در این خصوص فضای سبز می­تواند به عنوان لبه شهر آرایش­دهنده سبک راه­ها و تفکیک­کننده فضاهای شهری ایفای نقش نماید.

-       استانداردهای فضای سبز

تعیین سطح و سرانه کاربری فضای سبز در ایران تاکنون عمدتاً براساس استانداردهای مورد استفاده در کشورهای دیگر بوده است. تعیین سرانه فضای سبز تا حد زیادی بستگی به خصوصیات بیوکلیماتیک منطقه و شهردارد. بر این مبنا باید گفت سرانه فضای سبز در یک شهر کویری و یا یک شهر بزرگ مانند تهران نمی­تواند شرایطی همانند با یک شهر ساحلی در استان مازندران داشته باشد با وجود این اطلاع از استانداردهای فضای سبز می­تواند به عنوان هدایتگه فعالیت­ها و خط مشی­ها به شمار آید.

براساس مطالعات و بررسی­های وزارت مسکن و شهرسازی سرانه متعارف و قابل قبول فضاهای سبز شهری درشهرهای ایران بین 7 تا 12 مترمربع برای هر نفر است که در مقایسه با شاخص تعیین شده از سوی محیط زیست سازمان ملل متحد (20 تا 25 متر مربع برای هر نفر )رقم کمتری است. با وجود این در شهرهای مختلف کشور نیز این رقم با توجه به ویژگی­های متفاوت جغرافیایی و اقلیمی آنها با اختلافاتی همراه است که میزان آن را طرح­های مصوب هر یک از شهرها تعیین می­کنند، در مجموع آنچه از دیدگاه محیط اجتماعی در ارتباط با فضای سبز شهری اهمیت دارد میزان فضای سبز عمومی است، یعنی فضای سبزی که رفت و آمد عمومی مردم در آنها بدون مانع باشد یا به تعبیر دیگر فضای سبز اجتماعی. بنابراین مفهوم سرانه فضای سبز تنها می­تواند برای آن نوع فضای سبزی به کار رود که برای گذران اوقات فراغت، بازی و تفریح مهیا شده است. نکته ای که در خصوص فضای سبز از اهمیت بالایی برخوردار است مکان­یابی آن می­باشد، چین چکوب؛ منتقد شهر سازی معاصر معتقد است که پارک­ها دارای اثر ارزشمندی در زندگی هستند که برای ایجاد پارکهای محلی یا میادین عمومی، مناسب به نظر می رسند.

بر این اساس مکان­یابی فضای سبز باید از اصولی چون ((مرکزیت، سلسله مراتب و دسترسی)) تبعیت کند. مرکزیت فضای سبز به این مفهوم است که فضای سبز حتی المقدور در مرکز محله، ناحیه و یا منطقه شهری مکان­یابی شود. همچنین فضاهای سبز در مقیاس­های متفاوت اعم از پارکهای محله­ای، منطقه­ای و امثال آن­ها باید با ساختار کالبدی متناظر خود انطباق داشته باشد. به عنوان مثال پارک منطقه­ای در محدوده منطقه پیشنهاد شود. یکی از معیار های دیگری که در مکان­یابی فضای سبز باید به آن توجه شود معیار ((دسترسی)) است به این مفهوم که پارک­های شهری باید از چهار جهت به شبکه ارتباطی دسترسی داشته باشند تا بدین طریق هم جمعیت بیشتری از آن استفاده کند و هم امکان نظارت اجتماعی وامنیتی پارک افزایش یابد. بدین ترتیب امکان بهره­برداری دیداری از جلوه­های زیبای پارک برای رهگذران از چهار جهت فراهم می شود.

بخش 2: فضای سبز شهری

 

-       تعریف فضای سبز شهری

تعاریف متعددی برای فضای سبز شهری ارائه شده است که از جمله آن به شرح زیر است:

ü     آن بخش از فضای سبز که در محدوده شهر طراحی و بناشده، فضای سبز شهری نامیده می­شود.

ü     بخشی از سیمای شهر که از انواع گیاهان تشکیل یافته است.

ü      فضای نسبتاً بزرگی، متشکل از گیاهان با ساختی جنگلی و برخوردار از بازدهی زیست محیطی و ا کولوژیک معین و در خور شرایط زیست محیطی حاکم بر شهر.

ü     بخشی از مناطقی که دارای گیاهان یا هر گونه سبزینگی اعم از درختان، درختچه­ها، گل­ها و چمن­ها است.

ü     اراضی اماکن مسکونی، تجاری و صنعتی، محل­های کسب و پیشه و خدماتی است که دارای پوشش گیاهی چند ساله، دوساله، اعم از درخت، درختچه، نهال و گیاهان پوششی (گل، بوته و چمن) است و به منظور استفاده­های سودمندانه یا زیبایی طبیعی و تلطیف هوا در محدوده و حریم شهر احداث شده است یا بطور طبیعی بوجود آمده باشد.

 

حال­که با مفهوم انواع سطوح و فضاها آشنا شدیم لازم است به تعریف دقیقی از فضای سبز بپردازیم .

تعریف عامیانه: درحقیقت ساختن  بخشی از طبیعت شهری را فضای سبز می­گویند.

تعریف آکادمیک: بکارگیری اجزاء زنده شامل گیاه ، پرنده ، ماهی و ... و اجزاء غیر زنده شامل سازه­های معماری، آب و ... با دست­اندازی سه عامل رنگ ، شکل و سایت بطویکه  ما را به یکی از اهداف که ممکن است زیبائی یا حل یک معضل زیست محیطی باشد، برساند.

در جامعترین تعریف برای فضای سبز شهری را اینچنین می­توان تعریف کرد:

فضای سبز شهری بخشی از فضاهای باز شهری است که در عرصه­های طبیعی یا مصنوعی آن تحت استقرار درختان، درختچه­ها، گل­ها، چمن­ها و سایر گیاهانی است که براساس نظارت و مدیریت انسان با در نظر گرفتن ضوابط، قوانین و تخصص­های مرتبط با آن برای بهبود شرایط زیستی، زیستگاهی و رفاهی شهروندان و مراکز جمعیتی غیر روستایی، حفظ، نگهداری یا بنا می­شوند.

 

-       فاکتورهای موردنیاز در طراحی فضای سبز شهری

درابتدا این بخش لازم به ذکر است که فاکتورهای مورد نیاز در یک طراحی مناسب در نظر گرفتن گیاهان بومی منطقه، عوامل اقلیمی (دما، پستی و بلندی، بافت و ساختمان خاک، میزان بارش...) و کنار هم قرار گرفتن گیاهان می­باشد.

یک راهکار مهم که جایگاه ویژه­ای در محوطه­سازی دارد، استفاده از گیاهان بومی می­باشد. اگرچه امروزه افزایش بسیار زیادی در زمینه استفاده از این گروه گیاهان در فضای سبز دیده می­شود، ولی هنوز راهی بسیار طولانی تا بکارگیری همه پتانسیل­های موجود وجود دارد. گیاهان بومی مقاومت بالاتری نسبت به خشکسالی، آفات و بیماری­ها دارند که این امر هزینه نگهداری فضای سبز را پایین می­آورد. افزون بر این، استفاده از این گیاهان سبب پایین آمدن هماهنگی بین فضای سبز تازه تأسیس و محیط طبیعی فراگیرنده آن می­گردد. طراحان و سازندگان فضاهای سبز عمومی و خصوصی پیش از تخریب پوشش طبیعی محوطه­ها باید سایت خود را از نظر پوشش گیاهی کاملاً ارزیابی نمایند.

نکته بعدی در طراحی کاشت موفق، توجه به عوامل اکولوژیکی منطقه مانند تفاوت در دماها، پستی و بلندی، بافت و ساختمان خاک و میزان بارش می­باشد تنها با توجه به این موارد است که می توان یک محوطه زیبا و کارا با استفاده از گیاهان بومی فراهم آورد.

همچنین گیاهان اصولاً به صورت­های تأکیدی یا تکی، خطی، گروهی و توده ای قابل کشت هستند هر یک از این روشهای کاشت اثر متفاوتی را در بیننده ایجاد می­کنند. در یک محوطه سازی اصولی کوشش می­شود که از هر چهار روش یاد شده در جای مناسب و به میزان درست بهره گرفته شود.

 

 

-       عناصر مورد نیاز در طراحی فضای سبز شهری

 

الف) خواسته­ها

استفاده از گونه­های مختلف به خصوص در فضای سبز شهری به منظورهای مختلف صورت می­گیرد که بطور عمده عبارتند از :

1- آرایش و زیبایی خیابان­ها

انتخاب ابعاد معینی از درخت متناسب با عرض خیابان­ها، پیاده­رو و عرض مسیر عبور ماشین­ها در زیبایی و آرایش دادن به خیابان بسیار مهم است. خیابان­ها بخصوص زمانی که خود زیبا هستند نباید بوسیله انبوهی از درختان بلند پوشیده شوند که در این صورت درختان نه تنها به زیبایی خیابان نخواهند افزود بلکه منظره آن را زشت خواهند کرد باید ابعاد درختان، فواصل درختان به گونه­ای باشند که هم حاشیه خیابان­ها، ساختمان­ها، مغازه­ها خودنمایی کنند و هم درختان جلوه­گر باشند در خیابان­های باریک تاج کشیده، در خیابان­های عریض تاج گسترده زیبایی بیشتری خواهد بخشید. ارتفاع آن­ها بستگی به ابعاد خیابان خواهد داشت. زیبایی یا فرم درخت در انتخاب درخت برای آرایش خیابان بسیار مهم است تاج انبوه با شکل­های کروی یا پهن مانند.

Celtis o idenalis, Carya illinoensis

Celtis caucasica, Quecus cc longipes, Quevcus velutina pistacia mutica, Aesculus carnea, Ulmus densa Juglans regia, Crataegus aronia.

Acer rubrum, Crataegus phaenopyrum, Acerx nigurum, Tilia Americana, Quercus palustris, pyrus syviaca.

 

برای خیابان­های مناسب­تر از درختان با تاج نامنظم زیر را می­توان نام برد.

Gleditisia triacanthos, Acer negundo, Aesculus glabra

 

دو گونه بلوط همیشه سبز اروپا و امریکا به ترتیب زیر از زیباترین درختان خیابانی با تاج کروی هستند که برای مناطق با زمستان معتدل و مرطوب مناسبند.

 

Quercus virginiana , Q ilex

 

 

2- ایجاد سایبان

عامل عمده در انتخاب درخت سایبان، شدت یا ژرفای سایه، انبوهی شاخه­ها، انبوهی برگ، بافت برگ و آرایش آن، قطر وارتفاع تاج نقش عمده در میزان ژرفای سایه یا شدت آن دارد.

در شهرهایی با آفتاب سوزان، سایه انبوه یا ژرف درختانی چون Morus alba، Carpinus betulus، Parrotia persica و Quercus borealis مناسب است، اما در شهرهایی با تابستان گرم و زمستان سرد کشت درختان با تاج انبوه که در زمستان خزان می­کنند چون A.hippocastanum، Aesculus carnea، Acer platanoides مناسب­ترند.

 

3- جلوگیری از آلودگی صدا

در جلوگیری از آلودگی صدا عواملی چون اندکس سطح برگ، اسکروفیلی یا چرمی بودن، بافت تاج به خصوص وزن مواد در واحد سطح بسیار مهم هستند. درختانی چون انجیلی، نوش، Qurcus ilex ، Thusa giganxea در کاهش آلودگی صدا بسیار مؤثر می باشد درخت انجیلی تنها در فصل رویش چنین نقشی را دارد.

 

4- ایجاد بادشکن و جلوگیری از گرد و خاک

در نواحی که وزش بادهای شدید وجود دارد برای حفاظت از تأسیسات، مجموعه‌های آسیب پذیر و درختان و درختچه های پارک های درون شهری، احداث بادشکن از درختان ضروری است در انتخاب این درختان عواملی چون استحکام تنه درخت، ریشه های عمیق آن، برگها و شاخه های مقاوم در برابر باد، تاج بلند و متراکم باید مورد توجه قرار گیرد. درختانی بلند با تاج انبوه چون Liriodendron talipifera که تا 30 متر ارتفاع می­رسند به ظاهر بادشکن خوبی به نظر می­رسند اما به علت ریشه های نسبتاً سطحی و چوب ضعیف آن در برابر بادها شدید ریشه کن شده و یا می­شکنند، در حالی که درخت عنبر سایل Liquidambar styraciflua در برابر چنین بادهایی محکم ایستادگی می­کند. درخت بلند بازو مقاومت بسیار خوبی در برابر چنین بادهای شدید دارد در حالی که اغلب صنوبرها در مقابل بادهای شدید بسیار ضعیفند. بسیاری از درختان توت برای این منظور مناسبند.

در جلوگیری از گرد و غبار خصوصیات فیزیکی سطح برگ، وجود پرز، کرک، زایده­های گوناگون سطح برگ با مجموعه انبوهی برگ تاج در نگهدرای گرد و خاک ملاک تفکیک هستند، چنانکه نارونهایی که سطح برگ زایده دار دارند مانند Ulmus glabra بیشتر از درختان نمدار که سطح برگ صاف دارند می­توانند گرد و خاک در خود ذخیره کنند.

 

5- کشت در گلدانهای بزرگ برای خیابان­ها و پارک­ها یا فضای بین ساختمانی

در بسیاری از شهرهای اروپا و آمریکا درختانی را که قابل پرورش در گلدانهای بزرگ بتونی و جابجایی هستند در فصل رویش در خیابانها یا مکانهای مناسب فضای شهری قرار داده و سپس در طول فصل سرما آنها را به گلخانه های بزرگ منتقل می کنند. بدین وسیله بعضی گونه های بسیار زیبا یا جالب توجه را می­توان مورد استفاده قراز داد مانند انواع مرکبات

Casimiroa edulis, laurus nobilis, Eugenia paniculata, ligustrum lucidum, Hymenosporum favum, olea euopea Metrosidros tomentosa, Macadamia tenifolia

و تعداد زیادی از نخلها چون نخل کنتیا، نخل کاناری، نخل ملکه.

 

6- آشنا کردن مردم با درختان و درختچه­های مختلف

با انتخاب گونه­های مختلف درختی و درختچه­ای می­توان شهر را به یک باغ بتانیک بزرگ تبدیل کرد. شهر آبادان در جنوب کشور از این نظر شهرت داشت. در حال حاضر بسیاری از شهرهای جنوب کشور دارای چنین ویژگی می­باشند. درختان زیر مناسبند.

Davidia involucrate, Arbutus unedo, crataegus lavallei, crataegus oxyacantha

 

7- ایجاد دیورا سبز، پرچین و اسپالیه (داربست)

کشت ردیفی انبوه به اصطلاح «پرده ای» از درختان و هرس آنها به روشهای فرانسوی، هلندی می توان پرده ای سبز با ارتفاع بلند بوجود آورد.

این روش برای درختان ممرز در اروپا بسیار متداول است ضمناً درختانی چون نمدار، چنار Ginkyo biloba fastigiana، افرا، راش، سرخدار و بعضی گونه های اکالیپتوس مانند E.rudis و درختان تا دانه Celtis australis برای این منظور بسیار مناسبند نمونه های زیبا از دیوار سبز را می توان در پاریس، کاخ ورسال مشاهده کرد.

در این فرم پرورش می توان شکل­های مختلفی بوجود آورد. درختان مرکبات و گونه هایی از افرا چون Acer circinatum و آبشار مالایی Laburnum watereri به عنوان اسپالیته مناسبند.

 

8- آرایش روی چمن

تعداد از درختان به صورت منفرد یا درگروه­های کوچک زیبایی خاصی به چمن داده و منظره بدیعی ایجاد می­کنند درخت Brachyhiton popuhneus بسیاری از گونه ها و ارقام سیب زینتی چون Fagas sylvatica، Halesia calolina، Malus floribunda، Carya illinoensis را می­توان نام برد درخت Cafalpa bignonioides روی چمن بسیار زینت بخش است و با تاج انبوه خود سایبانی بسیار زیبا ایجاد می­کند، گونه و ارقامی از کرکف نیز با سایه انبوه و فرم زیبای تاج با برگ­های سبز یا رنگین به صورت تک درخت مناسب چمن می­باشد از این نظر تعدادی از افراهای زینتی چون Acer palmatum مشهورند.

 

9- ایجاد مکان مناسب برای آشیان گزینی پرندگان

کشت تعدادی از درختان بلند برای جلب پرندگان و مکانی امن برای آشیان گزینی در پارک­ها به منظور حمایت از جمیعت پرندگان در بعضی کشورهای اروپایی از قدیم متداول بوده است در این مورد معیار اصلی برای آشیان گزینی پرندگان، تراکم انشعابات تاج یا مکان مناسب در انتخاب تنه درختان است.

نخل­های بلند در مناطق معتدله و گرم مکان بسیار مناسبی را در انتها تنه برای تخمگذاری پرندگان فراهم می­کنند درختان بلند چون تبریزی، اوجا و شاه بلوط هندی برای آشیان گزینی در شرایط شهری در داخل پارک­ها مناسب هستند.

 

10- تولید میوه مناسب برای حیات وحش پارک­ها و فضای سبز نسبتاً بزرگ شهری و جلب پرندگان

حمایت از جانورانی چون سنجاب، با کشت درختان دانه خوراکی مانند Quercus , Carya, Juglans, Fagus و نظایر آن در بسیاری از پارک­ها و فضای سبز کنار خیابان در بسیاری از کشورها متداول است. برای جلب پرندگان، کشت گونه ای از درختان کوچک و درختچه های میوه گوشتی رنگی چون Sorbus, Cerasus, Arvbutus, Ficus, Morus, Ribes, Hetrermeles, Cotolleastor, Berberis, Mahonia, Callicarpa, Lonicera, Diospyros مناسب می باشد.

 

11- ایجاد پیکره در هنر معماری سبز

فرمهای پرورشی درختان به کمک هرس زیبایی اعجاب انگیزی به محوطه ها و پارکها می دهد تعدادی از درختان بسیار انعطاف پذیر و به سهولت شکل پذیر هستند از این نظر گونه های چون سرخدار، شمشاد، جل، ممرز و نمدار بسیار مناسبند. تعداد درختچه ها برای این منظور بسیار زیارند. ضمناً با قطع ساقة اصلی درختان، بسیاری از آنها را می­توان بصورت جست زاد با ساقه­ها یا جست­های متعدد نگهداری کرد که گاهی زیبایی خاصی پیدا می­کنند بعضی ازدرختان بدون هرس فرم اعجاب انگیزی دارند مانند: Fagus sylvatice CV. Peudula

 

12- به نمایش گزاردن اندام درختان

تعداد درختان بوسیله شکل، رنگ اندام­ها یا عطر گل­هایشان مشهورند، بعنوان مثال گونه های زیر با رنگ آمیزی پاییزه برگها بسیار تماشایی هستند.

رنگ زرد                 Populus tremuloides

رنگ زرد                Ginkyo biloba

رنگ قرمز                       Liquidambar styraciflua

رنگ سرخ تا قرمز             Acer hyrcanum

رنگ سرخ                       Qurcus rubra

رنگ سرخ               Acer rubrum

رنگ سرخ تا قرمز آمیخته به سبز                  Parrotia persica 

تعدادی از گونه های سماق به رنگ سرخ         Rhus. Spp.

بسیاری از درختچه­ها دارای میوه­های رنگی می­باشند. شکل میوه بعضی درختان جالب توجه است مانند درخت سوسیس Kigelia pinnata یا درخت فلوس Cassia fistula از مناطق گرمسیری که بصورت گلدانی در مناطق سرد و معتدل می­توان به نمایش گذارد.

پوست درختان Betula, Cornus florida, phellodendron amurense, cladrastis lutea, Salix carmanica, parrotia persica بسیار جالب است گاهی به منظور نمایش رنگ و شکل پوست بعضی از گونه­های اکالیپتوس نیز کاشته می‌شود.

تعدادی از درختان و درختچه­ها به منظور عطر گل­هایشان مشهورند مانند Asimina triloba, Hamamelis, Chimonanthus, Philadelphus, Albizia lebbeck, skimmia Japonica

 

انتخاب درختان برای هر یک از خواسته­های موردنظر که ذکر شد لازم است معیارهایی در نظر گرفته شود.

 

ب) معیارها

در انتخاب درخت برای هر یک از خواسته­های مورد نظر که ذکر شد لازم است معیارهایی در نظر گرفته شود.

ب-1- معیارهای نخستین

Ø عمر طولانی

Ø ابعاد متوسط

Ø سیستم ریشه ای عمیق

Ø پاکیزه و بهداشتی بودن آن

 

ب-2- معیارهای دومین

بدیهی است بسیاری از عوامل دیگر که پس از معیارهای نخستین مورد توجهند عبارتند از مقاومت در برابر:

Ø آلودگی های شیمیایی هوا و خاک

Ø خشکی

Ø گرما و سرما

Ø باد و طوفان

Ø آفات و بیماریها

Ø فشردگی خاک

Ø سنگینی برف و شکننده بودن شاخه های تاج

Ø شرایط نامناسب بافت خاک و زهکشی آن

Ø غرقابی بودن خاک

Ø نور شب

Ø رقابت

 

-       طبقه­بندی فضای سبز شهری

1-    فضاهای سبز عمومی: این دسته از فضاهای سبز فضاهای سبز شهری هستند که کارکرد اجتماعی بسیار بالایی دارند. این فضاها برای استفاده عموم مردم در تمام سطوح و افشار طراحی و تجهیز کرده­اند. نیمکت­ها، عمودهای روشنائی،­ آبخوری­ها، سرویس­های بهداشتی، معابر و ... از مولفه­های فضاهای سبز عمومی به شمار می­روند .از این فضاهای سبز معمولاً به عنوان ((پارک)) و اخیراً به عنوان ((بوستان)) نام برده می­شود.

فضای سبز عمومی= فضای سبز اجتماعی

2-     فضاهای سبز نیمه عمومی: فضاهای سبزی که دارای بازده اکولوژیکی هستند درحالیکه استفاده­کنندگان ازآن­ها نسبت به فضاهای سبز عمومی محدود ترند. محوطه های بیمارستان­ها، پارگان­ها، ادارات دولتی، هتل­ها، کارخانجات و ... جزء این دسته­اند که بازده اجتماعی زیادی ندارند .

3-    فضاهای سبز خیابانی: درحقیقت نوعی از فضاهای سبز شهری هستند که بطور معمولی درختکاری حاشیه­ای خیابان­ها را تشکیل می­دهند که در حقیقت حامل پیاده­رو و سواره واقع می­شوند. فضاهای نسبتا کوچک میادین، لچکی­ها و آیلیزها ، رهپ­ها و لوی­ها و ... نیز جزء این دسته اند .

4-    فضاهای سبز خصوصی: در اصل شامل فضاهای سبز منازل، ویلاها و باغات خصوصی واقع در شهرها است که در افزایش توان اکولوژیکی شهرها بسیارحائز اهمیت هستند. ولی درعین­حال فاقد بازده اجتماعی هستند، چون استفاده­کنندگان این اماکن در حد یک یا چند خانواده­اند.

-       مدیریت و نگهداری فضای سبز شهری

مدیریت فضای سبز شهری در اصل کلیه مراحل ارزیابی ،طــراحی و کاشت متناسب با محـل ،نظارت در حفـظ و نگهداری آن با همکاری مردم می باشد. با توجه به تعریف، مدیریت در سه بخش زیر خلاصه می گردد:

1-ارزیابی

2-طراحی و کاشت

3-نظارت در حفظ و نگهداری با مشارکت مردم

 

نگهداری فضای سبز یکی از اصول اساسی در مدیریت فضای سبز محسوب می شود. در نگهداری سه کار اساسی انجام می­شود .

1-    آبیاری

2-    کوددهی

3-    هرس

 

-       ضرورت فضای سبزشهری:

مهمترین اثرات فضای سبز در شهرها، کارکردهای زیست محیطی آن­ها است که ایجاد تعادل بخشی در متابولیسم شهر از یک سو و بالا بردن سطح زیبایی از سوی دیگر، سبب افزایش کیفیت زیستی شهرها می­شوند. با توجه به اینکه گسترش ارتباط ارگانیک با تکنولوژی و از سوی دیگر با آلودگی دارد (و گریزی از آن نیست)، برای تداوم آن باید کلیه عوامل لازم به کار گرفته شوند. مؤلفه­های اثرات گسترش در شهرها، به طور گوناگونی نظام زیستی شهرها را می­توانند مختل کنند. فضای سبز مناسب در شهرها یکی از عوامل مؤثر در کاهش این اثرات بوده و به ویژه در رابطه با گرد و غبار، آلودگی­های شیمیایی هوا، فضای سبز شبه جنگلی ریه های تنفس شهرها به شمار می‌روند. مهمترین اثرات فضای سبز در شهرها تعدیل دما، افزایش رطوبت نسبی، تلطیف هوا و جذب گرد و غبار است. سایر اثرات فضای سبز در شهرها نقش نسبی دارند ولی مجموعه اثرات فضای سبز حضور آن­ها را در شهرها اجتناب ناپذیر می­کند به­طوری که بدون وجود آن ممکن نیست شهرها پایدار باقی بمانند.


انتخاب گیاهان براساس خصوصیات طبیعی آن­ها:

خصوصیات طبیعی گیاهان که معمولا انتخاب آنها را برای کاشت در محلی تاثیر خود قرار می دهد عبارتند از :

1- نور     2- رطوبت      3- خاک       4- رنگ

الف) نور: بطور کلی گیاهان از نظر نیاز نوری به چند دسته تقسیم می­گردند. آفتاب دوست، سایه پسند و آفتاب سایه. هر کدام از گیاهان در هر دسته ای که قرار گیرند، به خوبی رشد و نمود می­کنند. بنابراین در انتخاب گیاهان، بایستی به موفقیت محل، میزان نور، مدت تابش و شدت تابش توجه کرد. برای روشن شدن اثر نور در یک سایت شناخت چرخه نوری اهمیت بسیار زیادی دارد.

چرخه روشنایی برای گیاهان:

A        مکان آفتابی و گرم               

B         مکان نیمه سایه

C         مکان کاملا سایه

درمکان­های آفتابی وگرم بیشترگیاهان یک­ساله و دو ساله از قبیل تاج خروس، تاج خروس برگی، بگونیای همیشه گلدار، داوودی­ها، تاتوره، شب بوی پاکوتاه، گل کاغذی یکساله، خورشیدی همیشه بهار، انواع شاهپسند و ... را می­توان پرورش داد.

درمکان­های آفتاب سایه گیاهانی از قبیل گل حنا، فلوکس، زنبق دشتی، پروانش، پیچ تلگرافی، و ... رشد و نمو می­نمایند .

درمکان­های کاملا سایه از قبیل راهروها، داخل ساختمان­ها و با بالکن­های روبه شمال گیاهان آپارتمانی رشد و نمو می­نمایند. در محل­های باز که شدت نور بسیار پایین است گیاهانی چون وینگا کشت می­شود.

ب) رطوبت: میزان رطوبت نسبی و مخصوصاً شرایط اقلیمی در چگونگی رشد وانتخاب گیاهان بسیار مؤثرند. بعنوان مثال در مناطق غیر شهری مانند روستاها ودر کناب رودخانه ها، دریاچه ها و...گیاهان رطوبت­پسند مثل شمعدانی کاشته می­شوند. مناطق شهری که تراکم ساخت و ساز و وجود بتن وآسفات وسطوح عایق رطوبت درخشکی هوا و میزان تابش خورشید و بالطبع درجه حرارت محیط مؤثراست، می توان از گیاهان خشکی پسند و مقاوم استفاده نمود.

ج) خاک: عبارتست از مخلوطی ازمواد کانی (معدنی ) وآلی که حاوی موجودات زنده بسیاری بوده و منبع اصلی تأمین کننده مواد غذایی و آب جهت گیاهان است.

موجودات زنده خاک شامل باکتری­ها، قارچ­ها، تک سلولی­ها، جلبک­ها،نماتدها ،کرم­ها و حشرات هستند. موجوداتی نظیرکرم بدلیل افزودن مواد غذائی به خاک از ارزش خاصی برخوردار است.

بافت خاک: یکی ازویژگی­های فیزیکی خاک است. اندازه نسبت درصد مواد تشکیل دهنده خاک بوده و بطور محلی خاک­ها از نظر بافتی شامل خاک­های شنی (سبک)، لومی (متوسط) و رسی (سنگین) طبقه­بندی می­شود. خاک­های سبک دارای ظرفیت نگهداری آب کمی بوده و خاک­های سنگین ظرفیتشان بسیار بالاتر است. بافت خاک معمولا غیر قابل تغییر است .

ساختمان خاک: طرز قرار گرفتن ذرات خاک درکنار یکدیگر است و انواع مختلفی شامل گردی،لایه­ای، مکعبی، استوانه­ای، منشوری و ... را دربرمی­گیرد. معمولاً ساختمان خاک در اثر عملیات مکانیکی و ... تغییر می­کند.

فضای بین ذرات: به میزان خلل و فرج بین ذرات خاک گفته می­شود و بطورکلی بستگی به بافت خاک دارد. میزان خلل وفرج درمیزان ظرفیت نگهداری آب بسیار مؤثر بوده و همچنین در تهویه خاک و اکسیژن رسانی به بافت­های گیاهی (ریشه ها ) بی­تأثیر نیست.

د) رنگ: گیاهان و گل­ها زمانی جلوه بیشتری دارند که با رنگ زمینه نوعی تناسب و هماهنگی داشته باشند. این نکته در انتخاب گیاه موثر است. بعنوان مثال برای زمینه­های سفید هیچ­گاه نباید گونه گیاهی که رنگ گل آن روشن است انتخاب کرد.

بنابراین با توجه به خصوصیات فردی سلیقه و شرایط محیطی، بین رنگ­های انتخابی و ترکیبی بایستی نوعی نظم و هماهنگی پدید آید. این هماهنگی زمانه پدیدار می­گردد که هر رنگ در کنار رنگ مکمل خود قرار بگیرد.

بعنوان مثال رنگ زرد یا بنفش آجری یا آبی و قرمز یا سبز هماهنگی جالبی بوجود می­آورند، نمونه عینی آن رنگ گلهای قرمز در کنار و رنگ سبز برگهای یک گیاه است (قرمز در متن سبز ).

 

بخش3: بررسی درختان و درختچه­ها در طراحی فضای سبز شهری

 

درختانی که بصورت ردیفی در امتداد خیابان­ها و بلوارها کاشته می­شوند باید خصوصیات لازم را برای بقا در محیط زیست شهری، خصوصاً‌ در فضای خیابان­ها که غالباً محدود است را داشته باشند. درخت خیابانی دورنمایی مستقیم و منظم دارد و انشعابات آن بسیار متوازن است. در این رابطه باید انواعی از درختان انتخاب شوند که چوبشان شکننده نبوده و ریشه های آن­ها ضرری برای مصالح پیاده­روها و کانال­ها ایجاد نکند.

کاشت درخت مستلزم حفر گودال­های نسبتاً ژرف و گسترده است و فاصله هر گونه گیاهی که ارتفاع آن از 2 متر بیشتر باشد بایستی 2 متر و گیاهانی که ارتفاع آنها کمتر از 2 متر باشد تا 5/0 متر از ساختمان­های اطراف فاصله داشته باشند. در شهر برای جلوگیری از هر گونه وقفه در تردد حداقل مطلوب میان مسیر تردد و درخت باید 5/1 متر در نظر گرفته شود.

ایران سرزمین پهناور با مساحت 1648195 کیلومتر مربع و با داشتن 12 اقلیم از 14 گونه اقلیم شناخته شده در جهان، با تفاوت درجه حرارت هوا که بین 25 تا 40 درجه سانتی گراد است و به­طور­کلی به دلیل تنوع آب و هوایی و داشتن انرژی لازم (طول روز بلند، روشنایی و شدت نور بالا در زمستان) توان تولید گل­های زینتی و شاخه بریده به اندازه تمام تولید و صادرات اروپا را دارد. ایران از لحاظ شرایط مساعد جهت تولید گل و گیاه جزو 15 کشور اول جهان است . موطن بسیاری از گل و گیاهان زینتی که در دنیا در زمینه تولید و پرورش آن تلاش شده از جمله گل­های پیازی، پامچال، میخک، گلایل، لاله، ایران می­باشد. برخی گیاهان نام پرس یا ایران را هنوز به همراه می­کشند نظیر گل cyclamen persicum دشت­های نرگس در بهبهان، دشت­های لاله واژگون در شمال غرب شهر فارسان و نیز در تپه سفید خان اراک و شهرکرد و دشت سوسن چلچراغ در ارتفاعات البرز در روستای ییلاقی داماش شهرستان رودبار در استان گیلان (این روستا به خاطر این گل یکی از مناطق گردشگری و توریستی در ایران می­باشد) گواهی این ادعاست.

 

-       نقش درختان در منظر شهری

منظر شهری هنر یکپارچگی بخشیدن بصری و ساختاری به مجموعه‌ی ساختمان‌ها، خیابان‌ها و عناصر موجود در آنها و فضاهایی است که محیط شهری را می‌سازد، (کالن،1377،گزیده) از جمله می‌توان به فضاهای طبیعی موجود در شهرها اشاره کرد که نقش بسزایی در خلق منظر شهری متفاوت دارند.در میان عناصر طبیعی تاثیر‌گذار در منظر شهری، درختان به خاطر ساختار و بافت ویژه‌ای که دارند اهمیتی دو چندان پیدا می‌کنند.(کارمان،2003،249) درختان نیز همانند بناها دارای ساختارهایی هستند که منجر به ایجاد یک سبک معماری گیاهی می‌گردند. متناسب با تغییر و تحول شهرها در دوره‌های مختلف، معیار‌های انتخاب در‌ختان نیز دستخوش تغییر شده است. (سیمونیک،2006) از سوی دیگر، اصولاً شهرها با یک نسبت بالایی از فضای باز روبرو هستند که هر کدام از آنها وضعیت فیزیکی خاصی را دارند. از جمله‌ی این فضاها، می توان به خیابان‌ها، میادین و فضاهای اطراف پارکینگ‌ها اشاره کرد که ملاک انتخاب درخت و پوشش گیاهی برای هر‌کدام متفاوت است.( همان) در این زمینه معمار منظر شهری وظیفه انتخاب گیاهان مناسب و سازگار با محیط را بر عهده دارد.

اوضاع زیست محیطی در محیط‌های شهری متغیرتر از دیگر محیط‌های انسان ساخت است، سایه ساختمان‌ها، وضعیت نور، باد، دما و خاک از محلی به محل دیگر متفاوت است. (آرنولد،1980،50) در بین عوامل اقلیمی، نور خورشید به دلیل تأثیر مستقیم بر رشد درختان، نقش مهمی در انتخاب محل کاشت درختان دارد. درختان هر جا که رشد کنند باید در فصل رویش حداقل 3 تا 4 ساعت نور مستقیم خورشد داشته باشند، بنابراین جهت خیابان‌ با توجه به ارتفاع ساختمان ‌ها و ساعات تابش نور نقش مهمی در تعیین محل کاشت دارد. حتی درختان باید 10ـ8 فوت از دیوار ساختمانها فاصله داشته باشند تا سایه ‌ساختمانها مانع تابش نور نباشد

فضا در اطراف خانه‌ها، پارک‌های عمومی و زمین‌های مدرسه به سهولت یافت می‌شود، اما دربخش‌های پارکینگ و در امتداد خیابان‌ها فضای کافی در صورتی که در طول طراحی برای آن فضایی در نظر گرفته شده باشد، در اختیار خواهد بود.(استنفورد،2000،4) فضا برای درختان باید در سراسر محیط سنگفرش شده پراکنده شود، چنین فضاهایی باید به حدی بزرگ باشند که وقتی درختان رشد می‌کنند، سایه‌ی خود را روی ماشین‌های پارک شده بیندازند. محیطی که با سنگفرش احاطه شده باید فضایی میدان مانند به طول 6 پا در کنار خود داشته باشد.(آرنولد،1980،54)

کاشت درختان نابالغ یکی از موثرترین و اقتصادی‌ترین راه‌های تلطیف محیط شهری است، جایگزینی درختان جدید به جای قدیمی، کاشت گیاهان روی پشت بام، دیوارها، پیاده‌روها، باعث ارتقاء محیط زیست شهری و تلطیف محیط می‌شود.

 درختان برای ایجاد تغییر در هویت بصری شهر باید به اندازه کافی بزرگ و تعدادشان زیاد باشد تا قادر به ایجاد جلوه‌ی خاصی در سیمای شهر شون باشند . بهترین مقیاس برای تاثیر بصری درختان حجم شاخه و برگ آنهاست. کاشت درختان نزدیک جداول شکل بهم پیوسته‌ای از شاخه‌ها را ایجاد می‌کند که همچون پرده ای سبز و عمودی باعث تقویت فضای پیاده می‌شود. از این رو استفاده از درختان کوتاه برای فضای خیابان مناسب به نظر نمی‌رسد چون فضای خیابان را قطعه قطعه کرده و نیازهای توازن برای فضای شهری را رفع نمی‌کند. اگر درختان خیلی دور از هم قرار گیرند، هردرخت یک ساختار متراکم‌تر با شاخه‌های نزدیک به زمین ایجاد می‌کند که این فاصله تضاد نور و سایه را ایجاد کرده و باعث تأکید بر روی درخت منفرد می‌شود(آرنولد،1980،53(

بنابراین درختان در شهرهای امروزی وایجاد منظر مناسب شهری نقش بسزایی دارند، حتی اگر فاقد ارزش کاربردی باشند. در حقیقت درختان یک فرصت برای خلق ترکیبات بدیع شهری با ترکیب هنر، مجسمه‌سازی و معماری در توازن و وحدت بصری شهری به دست می‌دهند.در شهرهای سیمان زده امروزی که نگاه آدمی در پس دیوارهای بلند محصور مانده است،درختان نقش حائل میان انسان و محیط انسانی ساخت را ایفا می کنند و مفاهیمی چون تاکید ، تکرار و تضاد و ... را بدون استفاده از ساختارهای مصنوعی و با تاکید بر ویژگی های طبیعیشان در محیط های شهری القا کرده و در نهایت به وحدت بصری شهری امروزی یاری می رسانند.

 

-       مجموعه اثرات درختان و درختچه­ها (فضای سبز) در زندگی شهری انسان­ها

اهمیت دادن به نقش فضای سبز در زندگی انسان­ها و ایجاد علاقه بیشتر به درخت و گل و چمن ضرورتی است که مانع بروز نابودی شهرها بر اثر آلودگی هوا و محیط زیست انسانی می­گردد، بدین منظور به شناخت نقش­های فضای سبز می­پردازیم. لازم به ذکر است مهمترین نقش فضای سبز و درختان بالا بردن سطح آسایش شهروندان از راه تغییر در میکروکلیما است فضای سبز شبه جنگلی از این نظر دارای ثمربخشی بیشتری است حداکثر، حداقل دما در داخل توده جنگلی نسبت به فضای باز مجاز و متعادل تر است. کاهش دما و خنک شدن شهرها به خودی خود سطح آسایش مردم را بالا می برد.

 

مجموعه اثرات فضای سبز را می‌توان به طور خلاصه به قرار زیر مجموعه بندی کرد.

 

1- جذب پرتوهای خورشید: دو بخش از پرتوهای خورشید به بدن انسان و جانوران دیگر تاثیرات زیادی دارند. بخش اول پرتوهای مادون قرمز با طول موج بلند اثر گرمازائی داشته و موجب سوزان بودن می­گردد. در عین حال به میزان زیادی توسط شاخ و برگ گیاهان و بطور کل فضای سبز جذب می کردند. بخش دوم پرتوهای ماوراء بنفش است که به میزان کمتری جذب می­شوند. احساس آرامشی را که انسان درسایه و بویژه سایه یک درخت احساس تا حد زیادی مربوط به جذب این جانداران در برابر آفتاب سوزان به خوبی روشن می شود.فضای سبز در شهرها ضمن کنترل تشعشعات خورشید از بازتاب نورهای مزاحم و خیره کننده می توانند جلوگیری کنند.

 

2- آلودگی هوا: فضای سبز به ویژه در شکل چیره درختی می­توانند در کاهش آلودگیهای شیمیایی هوا بسیار مؤثر باشند. برای بهره­وری از این کارکرد درختان باید ضمن استفاده از گونه های غیر حساس و مقاوم، در صورت صدمه دیدن، ترمیم و احیاء آنها همیشه مدنظر است.

اسامی گونه های مقاوم و خوب درختان در برابر آلودگی هوا عبارتند از :

درخت عرعر با نام علمی                       Ailan thus allissina  

درخت ابریشم شب   با نام علمی          Albizzia a yulibrissin  

 درخت داغداغان با نام علمی                         Celis avstrulis

درخت ژینگو با نام علمی                                        Cingo  

درخت مگنولیای سفید با نام علمی       Magnolia grandifrova

درخت توت با نام علمی                                   Morus  alba

3- جذب گرد و غبار هوا : درختان به سبب پراکندگی شاخ و برگ خود بر تمام سطوح، همچون یک گردگیر بزرگ عمل می­کنند. طی بررسی­های بعمل آمده یک هکتار فضای سبز که حدوداً 200 اصله درخت درآن کاشته شده باشد تا 68 تن گرد و غبار هوا را در هر بارندگی در خود جذب نموده است، که این در حالیست که جذب این حجم از آلودگی­های محیط هزینه بسیار بالایی را شامل می­شود درصورتی­که درختان و بطورکلی فضای سبز وجود نداشته باشد.

 

4- تولید: اکسیژن هوا نقش اساسی را در فرایند تنفسی و سوخت و ساز در انسان­ها بعهده دارد. درمحیط­های شهری که کمبود اکسیژن بسیار مشهود است مقدار زیادی ازآنان درطبیعت ازطریق فضای سبز تولید می­گردد. کمبود اکسیژن عمدتاً ازطریق تنفس انسان­ها ، کارکرد موتورهای احتراقی اتومبیل­ها و صنعت و ... ایجاد می­گردد. بر اساس مطالعات بعمل آمده تنها  را چمنی کوتاه نشده (با ارتفاع بالایی  ) می تواند به اندازه نیاز یک انسان در یک سال اکسیژن تولید کند. عمده این اکسیژن از طریق فرآیند فتوسنتز تولید می­گردد.

 

5- تولید نیتوسنید: نیتوسنید دوایی است که از بسیاری گیاهان ترشح می­شود و برای بسیاری از باکتری­ها و قارچ­های تک­سلولی و برخی حشرات ریز اثر کشندگی دارد. در عین­حال این مواد بر روی انسان اثر فرح بخشی دارد. دلیل این امر را دانشمندان چنین اعلام نموده­اند که مغز انسان دارای دو نیمکره است، نیمکره راست در تنظیم احساسات غریزی و طبیعی انسان مانند احساس حجت، خواب و ... نقش دارد. در حالی­که که نیمکره چپ کار به تنظم کشیدن کارهای مکانیکی انسان، نیز تنظیم دقت و سر وقت حاضر شدن و .. را بعهده دارد. انسان­های شهرنشین به دلیل درگیری درکارهای روزمره و شرایط محیط زیست شهری به مراتب کار بیشتری از نیمکره چپ خود می­کشند که این امر موجب اختلال بین دو نیمکره مغز درنتیجه عملکرد طبیعی مغز انسان می­گردد. گیاهان از طریق رهاسازی نیتوسنید می ­وانند تعادل بین دو نیمکره مغز را به خوبی برقرار ساخته و حالت طبیعی و آرامش بخشی را به انسان ارزانی دارند. از جمله درختان که نیتوسنید زیادی تولید می­کنند می­توان به گردو، کاج، فندق، بلوط، سرو کوهی، اکالپیتوس، بید، افرا، زبان­گنجشک و داغداغان اشاره نمود.

 

جهت کاهش بار آلودگی صوتی و جلوگیری از انتشار آن به کمک فضای سبز، باید در انتخاب گونه­های مناسب نهایت دقت را بعمل آورد. در انتخاب گونه­های گیاهی نکات ذیل باید مد نظر قرار گیرند:

الف- استفاده از گونه­های درختانی که برگ پهن و ضخیم دارند، همچنین تنومند هستند.

ب- برگها تا حد امکان عمود بر جهت انتشار صوت قرار گیرند.

ج- برگها بعد از خشک شدن روی شاخه بمانند.

د- حتی المقدور از بین همیشه سبزها استفاده شود.

نمونه بارز این گیاهان بلوط سیاه، خرزه، عشقه، ماگنولیا و ... می­باشند.

 

6- تعدیل آب و هوا: درفضای سبز، گیاهان موجود در آن از طریق سه مکانیزم تبخیر و تعریق باعث کاهش دما و افزایش میزان رطوبت نسبی میکروکلیما می­شوند.

بطوریکه دمای یک هکتار فضای سبز در مرداد ماه تا 5/4 درجه کمتر از فضای مجاور بدون درخت بوده و در عین حال رطوبت نسبی درون آن تا 11 درصد از محیط اندازه­گیری شده است.

بطورکلی فضاهای سبز از طریق تعدیل آب هوای میکروکلیمای خود نتیجتاً باعث تعدیل آب و هوای محیط شهری می­گردند.

 

7- کنترل باد: فضای سبز ویژه درختان، در صورت کاشت مناسب و هدفمند (ترکیب گونه ای و‌‌ آرایش مناسب) می توانند در هدایت باد (در تابستان جهت خنک کردن) در بخشهای مورد نظر و تغییر جهت آن در سمت دلخواه بسیار مؤثر باشند.

 

8- کاهش آلودگی­های صوتی: گرچه امواج صوتی می­توانند کاهش رشد گیاهان را به همراه داشته باشند،در عین حال درختان و درختچه­ها می­توانند در کاهش آلودگی­های صوتی مؤثر باشند. به هرحال کیفیت کاهش صدا توسط درختان و درختچه های مختلف بر حسب اندازه برگ، تراکم شاخ و برگ، نوع و بلندی درخت تفاوت دارد. این جذب بخاطر لایه سلولزی و فضاهای بین سلولی سلول­های گیاهی است که این خصوصیت در سایه جانداران و سازه معماری شهرها موجود نمی­باشد.

درواقع فضای سبز به ویژه درختان در کاهش آلودگی صدا بسیار مؤثر­ند و می­توانند در صورت برخورداری از گونه­های مناسب و کاشت آن­ها تا 4 دسی بل صدا را کاهش دهند. این نقش درختان در شهرهای بزرگ و بزرگراه­ها دارای اهمیت زیادی است.

تولید اکسیژن و جذب دی اکسید کربن درختان، با این دو کارکرد خود نقش مؤثری در بهبود شرایط زیست محیطی ایفا می‌کند. اگرچه در مقیاس کلان از نظر ایجاد توازن اکسیژنی نقش درختان و فضای سبز نمی­تواند قابل ملاحظه باشد ولی در مقیاس خرد شهری قابل چشم­پوشی نیست. هر درخت راش با دیر زیستی متوسط به اندازه سه برابر حجم دو اتاق یک نفره می­تواند دی اکسید کربن از هوا پاکسازی کند و در حالی که 40-30 متر مربع از درختان می‌توانند اکسیژن مورد نیاز یک نفر را تأمین کنند.

 

9-کنترل ترافیک: آریش فضای سبز در محورهای درون شهری عامل مؤثری در کنترل ترافیک به شمار می روند کاشت اصولی درختان در مکانهای مناسب به عنوان نشانه های آشنا در هدایت رفت و آمدها بسیار مؤثر است.

 

10-زیبایی آفرینی: زینت شهرها و مطلوبیت آنها برای زیست، مدیون زیبایی آفرینی فضای سبز در اشکال متنوع خود است. فضای سبز حقارت شهرها را به عنوان پدیده انسان ساخت در برابر سیستمهای طبیعی تاحدی متعادل می کنند.

 

11- جذب فون: فضای سبز، طبیعت بی جان شهرها را به سوی سیستمهای طبیعی سوق داده و سبب جذب فون ویژه ای می شوند که فضای بی روح آنها را قابل تحمل تر می کند.

12- تفرجگاه: فضای سبز در شکل گیری هر گونه سیستم تفرجگاهی مؤثر بوه و عامل مؤثری در گذران فراغت مردم به شمار می رود. ایجاد سایه، چشم انداز، تلطیف هوا و هوای پاک جدا از زیبایی از جمله عواملی می باشند که در شکل گیری تفرجگاهها حضور فضای سبز را غیر قابل اجتناب می کنند.

 

13- تأثیر روانی: فضای سبز و بویژه رنگ سبز یا تغییرلات فصلی آن دارای اثرات روانی بسیار مؤثری است. ارجار ولریخ در تحقیقی که در زمینه اثرات روانی درختان و فضای سبز می تواند دوره بستری بیماران را کوتاه کند. چنین تأثیر روانی البته کاربرد اقتصادی نیز در بردارد. طبق گزارش ولریخ وجود فضای سبز و درختان دوره نقاهت بیماران را 8 درصد کاهش می دهد. با دادن چشم اندازی از درختان به بیماران به آسانی می توان سالانه صدها میلیون دلار از هزینه بهداشت عمومی را کاهش داد.

 

14- ذخیره انرژی: کاشت صحیح درختان می تواند بر روی مصرف انرژی در ساختمانها تأثیر قابل ملاحظه ای داشته باشد. هزینه گرم کردن یا خنک کردن ساختمانها در صورت کاربرد درخت کاهش می یابد درختان باعث جذب 9 درصد انرژی خورشیدی در تابستان شده و گرمای داخلی ساختمانها را می توانند کاهش دهند. آمریکاییها با کاشت درختان در نقاط خاص و استراتژیک در اطراف منازل و ساختمانهای مسکونی سالانه دو میلیون دلار صرفه جویی می کنند، و اگر درختان در نقاط مناسبی کاشته شوند که سایه انداز آنها نقاط معینی از ساختمانها را بپوشاند این سود دوبرابر خواهد شد. در اماکن مسکونی که در مناطق بادگیر قرار دارند، کاشت درختان بصورت بادشکن می توان هزینه گرم کردن ساختمانها را برحسب درجه بادگیری و تراکم بادشکن 4 تا 22 درصد کاهش دهد. علاوه بر این، اثر تعدیلی درختان و فضای سبز روی دمای شهرها سبب می شود که مصرف انرژی لازم برای تبرید و انتشار گازهای گل خانه ای متصاعد شده از واحدهای مولد انرژی کاهش یابد. کاهش دما در شهرها در اثر تعریق و سایه نه تنها سبب صرفه جویی از انرژی بلکه سبب صرفه جویی در مصرف آب نیز می شود.

 

15- تاج بری یا برگاب: درختان با جذب برگاب می توانند حرکت و جریان آب را در سطح غیر قابل نفوذ شهر کند کرده و راه افتادن آب در سطح شهر را به تأخیر بیندازند. سوزنی برگان تا 40 درصد و پهن برگان تا 20 درصد توانایی دارند که آب باران را گرفته و دوباره از طریق تبخیر به فضا برگردانند. این اثر درختان اگر در سطح جنگلها به عنوان یک موضوع بحث انیگز به نظر می آید در سطح شهر بطور ملموسی مثبت است.

 

گیاهان بعنوان بهترین جزء فضای سبز درطراحی­ها بکارگرفته می­شوند. اهمیت گیاهان درحدی است که اگر آن­ها را از مجموعه فضای سبز حذف کنیم عملاً مفهوم فضای سبز از بین خواهد رفت. از این ارتباط به آشنایی با گیاهان و خصوصیات طبیعی آن­ها می­پردازیم.

 

-       فهرست برخی درختان و درختچه­های مورد استفاده در طراحی فضای سبز شهری:

در اینجا تعدادی از درختان و درختچه­های زنیتی که در فضای سبز کاربرد بیشتری دارند به منظور آشنایی ذکر می­گردند.

الف) درختچه­ها:

ü     اسپیره (گل عروس ) ( نام علمی Spirvaea spp ) گیاهی است از خانواده Rosaceae . گل­ها به رنگ سفید، سرخ ابلق، و در اوائل فروردین چمن کاری بزرگ یا تک بوته در فضاهای کوچک و یا حاشیه وقتی بعنوان چیریا دیواره نیز کاربرد دارند. ازدیاد این گیاه توسط تقسیم بوته و یا جدا کردن پاجوش­ها است. همچنین خشبی ، نیمه خشبی است و بذر نیز در تکثیر این گیاهان نقش عمده­ای دارد.

 

ü     بداغ ( نام علمی Viburunum spp ) گیاهی است دارای گل­های درشت، کروی و به پتک سفید متمایل به شیری که در اردیبهشت و خرداد ماه ظاهر می­گردد. گل­های آن عقیم بوده و بذری تولید نمی­کند.

درفضاهایی با مساحت زیاد می­توان دو یا چند بوته را در نزدیک یکدیگر بصورت توده ای کشت نمود. در محل­های کوچک نیز کشت تک بوته امکان پذیر است.

ازدیاد این گیاه از طریق بذر، خوابانیدن و قلمه در شهریور ماه می­باشد.

این گیاه دارای زیبایی خاصی بوده و در طراحی فضای سبز باغها ، باغچه­ها جایگاه خاصی دارد.

 

ü     به ژاپنی: ( نام علمی Chaenomeles yoponica ) این گیاه از خانواده Rosaceae بدن و همانطور که از نام گونه آن بر می­آید بومی مناطق چین و ژاپن می­باشد. گل­های این گیاه به رنگ­های سفید، صورتی، قرمز تند بوده، دوره رشد زایشی قبل از دوره رشد رویشی است (گل­ها در انتهای اسفند ماه و اوائل فروردین ماه قبل از محور برگها ظاهر میشوند).

این گیاه را می­توان بصورت تک بوته یا بصورت توده­ای در حاشیه خیابان­ها، میادین، اتوبان­ها و ... کشت نمود. این درختچه را با گیاه یاس زرد بصورت تواما کشت می­نمایند. (هماهنگی از نظر ترکیب رنگ، زرد، قرمز) .

این درختچه به راحتی توسط قلمه تکثیر می­شود و به معانی آفتابی و سایه آفتاب نیازمندان است.

 

ü     یاس زرد ( نام علمی Forsithia interm ): درختچه ای است که گل­های آن قبل از ظهور بر شما در اواخر اسفند ماه و اوائل فروردین ماه شکوفا شده و در تمامی شرایط خاکی رشد و نمو خوبی را از خود بروز می­دهد. گیاهی آفتاب دوست است و بصورت خطی و یا توده ای در حاشیه خیابان­ها، بلوارها، میادین و ... کشت می­شوند(ترکیب با به ژاپنی).

از انواع مختلف یاس می توان به موارد زیر اشاره نمود:

یاس زرد مجنون، یاس خوشه ای،یاس سفید، یاس رازقی .

 

ü     توری ( نام علمی Lagerstro emia indiea ) شاخه­های آن بدون کرک و برگ­ها به رنگ سبز متمایل به قهوه­ای، گل­ها به رنگ صورتی تند و ارغوانی است که در سراسر تابستان و اوائل پاییز ظاهر می­شوند. برگ­های این گیاه در فصل خزان به رنگ سرخ در می­آیند. مکانی کاملا آفتابی و باز را دوست داشته و نسبت به سرماهای سخت زمستانی مقاومت زیادی ندارد.

ازدیاد این گیاه توسط بذر و قلمه سرشاخه های نیمه خشبی انجام می­گیرد.

از نقطه نظر تزییناتی برای کشت خطی در حاشیه یا وسط خیابان­ها ، بلوارها ، اتوبان­ها و نیز بصورت تک بوته در پارک­ها و باغ­ها کشت می شوند.

 

ü     ختمی ( نام  علمی Hibiscus spp ) این گیاه از خانواده Mawaceae بوده و بصورت درختچه­ای با گل­های سفید، بنفش، صورتی، ریز، درشت، کم پر و یا پرپر دیده می­شوند که در فصل تابستان شکوفا می­شوند. این گونه در بین باغبانان بنام ختمی درختچه­ای معروف است. از نظر تزیین بصورت تک بوته درسطوح کم و یا بصورت خطی درحاشیه خیابان­ها و اتوبان­ها در سطوح وسیع نیز بصورت توده­ای کاشته می­شوند.

ازدیاد این گیاه توسط قلمه علفی یا خشبی است و گاهی نیز از بذر استفاده می­شود.

 

ü     برگ نو ( نام علمی Ligustrum spp ) همه واریته­های این گیاه همیشه سبز و برگ دائمی است و برای احداث پرچین یا دیواره سبز کاربرد زیادی دارند. این گیاه به محل­های آفتابی و آفتاب سایه نیاز دارد. گرد و غبار و آلودگی محیطی به آن صدمه زیادی نمی­زند. گیاهی است رطوبت­پسند و درخاک­هایی که نسبتا مرطوب باشند، رشد و نمو خوبی دارد.

گل­های این گیاه به رنگ سفید متمایل به زرد با عطر تند می­باشند. انواع برگ درشت، معمولی، کوچک و ابلق طلائی وجود دارد .

ازدیاد این گیاه توسط بذر بوده و نیز قلمه خشبی آن نیز تولید گیاه جدیدی می­نماید .

 

ü     برگ بو  ( نام علمی Laurs spp ) برگهای این گیاه بیضی  شکل بوده، گیاهی است همیشه سبز و معطر و به عنوان ادویه نیز کاربرد دارد. گل­های آن به رنگ سفید مایل به سبز بدن و در تزیینات گل آن مدنظر نمی­باشد. در خاک­های نسبتاً خشک و علف­های کاملا آفتابی رشد و نمو خوبی خواهد داشت.

ازدیاد آن توسط بذر، خوابانیدن شاخه­ها و جدا کردن پاجوش­ها انجام می­پذیرد.

درختچه­های میوه زینتی: تعدادی از درختان میوه هسته­دار و دانه­دار از نظر زیبایی گل و برگ در تزیینات فضای سبز کاربرد دارند.

 

ü     گوجه گل پرپر ( نام علمی Prunus triloba )  دارای گلهای سفید و سرخ پرپر بوده ودر اوائل بهار شکفته می­شوند و یا در هلو گل پرپر (نام علمی Amygdalus percica ) گل­های به رنگ سفید، صورتی، سرخ به مقدار فراوانی در فروردین ماه ظاهر می­شوند.

ب) درختان: درختان دسته­ای از گیاهان هستند که دارای تنه­ای تنومند، تاج گسترده و جثه ای بزرگ هستند. بسیاری از این گیاهان بر حسب خصوصیات شکل، فرم، رنگ برگ، گل یا کیفیت و رویشی در تزیین فضاهای سبز کاربرد دارند. برای سهولت در مطالعه آن­ها را به دو دسته سوزنی برگ و پهن برگ تقسیم می­کنیم.

-           درختان سوزنی برگ: گیاهانی هستند همیشه سبز و برگ­های آن دائمی است. توقع زیادی در خصوص مواد غذائی و رطوبت ندارند.

-           درختان پهن برگ: دارای برگ­های فصلی است و نیاز آن­ها از نظر جذب مواد غذایی و رطوبت بسیار بالاتر از درختان سوزنی برگ  است .

 

 

جدول مقایسه پهن برگ و سوزنی برگ

 

نوع درخت

خزان

نوع برگ

دوام برش

نوع رگبرگ­ها

نیاز نوری

نیاز

آبی

نیاز

موادغذایی

سوزنی­برگ

ندارند (نامحسوس)

سوزنی کشیده

دائمی

موازی

بیشتر

کمتر

کمتر

پهن برگ

دارند (محسوس)

پهن برگ

فصلی

منشعب

کمتر

بیشتر

بیشتر

 

گیاهان نظیر ماگنولیای تابستانه واکالیتپوس که پهن برگند دارای برگ­های دائمی­اند.

گیاهی مانند ژینکو  (Ginco biloba ) پهن برگ با رگبرگ­های موازی است.

کاشت نهال: برای کاشت نهال بایستی ابتدا سطح خاک را به وسعت حداقل یک متر مربع از وجود هر گونه علف هرز کاملا پاک کرد سپس چاله ای به وسعت دو برابر گستردگی ریشه نهال مورد نظر کند (معمولا ابعاد 60×60×60 بسیار مناسب است. به هنگام کندن چاله بایستی وقت کرد که خاک سطح­الارض در یک طرف و خاک زیرین را در طرف دیگر ریخت و این دو نوع خاک با یکدیگر مخلوط نگردند.

تیم را درنزدیکی مرکز چاله­ای که درون خاک فرو کرده و با چکش یا وسیله دیگر چند ضربه به آن زده می­شود تا کاملا در خاک فرو می­رود. باید توجه داشت که بخشی از تیم که در خارج از سطح خاک قرار می­گیرد هرگز نباید از  طول گیاه بلندتر باشد زیرا برای سفت و قوی شدن تنه اصلی برخی از حرکات ضروری است. نکته دیگر اینکه قرار دادن تیم پس از کاشت گیاه صدمات جبران ناپذیری را به ریشه گیاه وارد خواهد نمود. ریشه های نهال انتخاب شده را که صدمه دیده­اند و یا شکسته­اند به کمک قیچی باغبانی تیز قطع کرده و سپس نهال طوری قرار گیرد که طوقه(حد فاصل بین اندام هوایی، اندام زمینی) موازی سطح خاک واقع شود. برای اطمینان بهتر است یک قطعه چوب کاملاً صاف را به طور افقی روی چاله قرار داده و سپس نهال را طوری داخل خاک قرار داد که طوقه آن همسطح چوب افقی قرار گیرد. سپس باقیمانده خاک سطح­الارض را درکف و بقیه خاک را روی آن ریخته و در ضمن ریختن خاک دائماً آنرا با پا فشرد. بعد از پایان کار آبیاری انجام می­شود. فشردن خاک و آبیاری پس از آن باعث می­شود ذرات خاک بخوبی به ریشه­ها چسبیده و ریشه سریعتر رشد کنند.

در نهایت نهال را بوسیله نوار پلاستیکی به قیم بسته و بطور مرتب بویژه در فصل بهار و تابستان آن­را کنترل کرده تا در اثر رشد قطری، نوار پلاستیکی به گیاه فشار وارد ننماید. اگر به نکات لازم به هنگام کاشت و مراقبت­های پس از کاشت دقت کافی به­عمل آید گیاه بیش از 2 سال نیاز به قیم ندارد پس از این مدت می­توان تیم را از خاک خارج نمود .

زمان کاشت برای بیشتر گونه­های همیشه سبز اواخر زمستان تا اوائل بهار است، زیرا مدت قرار گرفتن نهال در معرض بادهای سرد و خشک کاهش می­یابد . بهترین زمان کاشت برای گونه-های خزان­دار اواخر پاییز است که گیاه بتدریج برای شرایط سخت آماده می­شود.

انتخاب درختان باید از گونه­های بومی شده سازگار با منطقه صورت گیرد. همچنین  درختان باید از نظر رشد و شکل نهائی در تعارض با همدیگر نباشند و نیاز مواد غذائی و آبی مشترکی داشته باشند.

در این صورت نگهداری آن بصورت منظم و بدون هزینه­های زیاد انجام می­گیرد. نهال مناسب معمولاً باید بین 1 تا 3 ساله بوده به بلندی حداقل 35 و حداکثر 150 سانتی­ باشد. آفت و بیماری روی شاخه­ها و ریشه­ها دیده نشود.

بین حجم تاج (اندام هوائی) و ریشه تناسب وجود داشته باشد و در ضمن علائم  زخم و صدمات مکانیکی نیز روی تنه مشاهده نگردد.

فاصله کاشت درختان غیر مثمر  نظیر چنار، افرا و زبان گنجشک بایستی حدود 5 الی 10 متر باشد و نیز از دیوار ساختمان­ها، چاه­های آب و فاضلاب و سایر تأسیسات بقدر کافی فاصله داشته باشد. در مورد درختچه­های فضای سبز نظیر شمشماد، برگ بو، به ژاپنی، یاس زرد، فاصله به حدود 1 تا 3 متر کاهش می یابد.

مراقبت­های پس از کاشت درخت: جهت جلوگیری از کج شدن درخت در اثر وزش باد یا عوامل مکانیکی دیگر بایستی یک روز پس از آبیاری محل­های فرو رفتگی  و شکاف­های ایجاد شده را در از بین برد. در مورد درختانی که نسبت به آفات مختلف حساس می­باشند، بایستی به موقع و در فواصل معینی با سموم متناسب سم­پاشی شوند و نیز جهت آن دسته از درختانی که در حاشیه خیابان­های پرترافیک و آلوده کاشته شده اند، بایستی برگ­های آن­ها مرتباً سم-پاشی و شستشو شوند. در امر آبیاری بخصوص در مورد اشجاری که از کم آب و حساس می­باشند بویژه در فصل تابستان ماه­های تیر و مرداد از نظر مقدار و فواصل آبیاری توجه خاصی نمود. با هرس به موقع و به اندازه می­توان باعث تقویت و رشد مناسب درخت شد. ضمناً بطور جدی از ریختن مصالح ساختمانی، مواد پاک کننده روغنی، سوزاننده و ... در پای درختان جداً خودداری و جلوگیری نمود.

ü     نراد ( نام علمی Abies spp ) گونه های این گیاهان درختانی زیبا و همیشه سبز هستند. بطور کلی بومی ایران نیست وبرخی از گونه های بر اساس شکل و خصوصیات رویشی، پا کوتاه بوده و در تزیینات فضاهای کوچک و بزرگ به صورت تک درخت، یا توده ای یا بصورت خطی با فواصل معین کاربرد دارد. برخی نیز در صنایع کاغذ سازی بکار برده می­شوند. ازدیاد آن از طریق بذر می­باشد. بطورکلی گونه­های مختلف آن نسبت به سرما مقاومت دارند. خاک مورد نیاز آن شمارشی بوده و تاریخ کاشت آن اوائل بهار یا اوائل پاییزی می باشد.

 

 

ü     سرو ( نام علمی Gupre ssus spp   ) دارای گونه های مختلفی است:

سرو نقره ای (نام علمی C.arizenica ) در اقلیم­های از نظر آب و هوائی در مناطق معتدله گرم و سرد بخوبی رشد می­نماید. ازدیاد آن توسط بذر بوده و با توجه به نوع هرسی که روی آن انجام می­شود به مجموعه­های فضای سبز جلوه خاص می­دهد. بطورکلی آن­را بصورت تک درخت، خطی و یا توده­ای کشت می­کنند. اخیراً نیز در حاشیه فضای سبز بصورت دیواره با فواصل نسبتاً کم کشت می­شود.

سروناز (سرو شیرازی با نام علمی C.semper uirens ) ازدیاد آن از طریق بذر بوده و بصورت ردیفی و خطی کشت می­شوند. شاخه­ها و انشعابات آن کوتاه بوده و تاج کاملاً باریک و قائم دارد.

زمان کاشت آن از آبان ماه تا آذر ماه می­باشد.

ü     کاج ( نام علمی Pinus spp ) درختانی هستند سبز، برگ­ها به شکل سوزنی و 2 تا 5 عدد همگی در یک غلاف قرار می­گیرند. میوه­ها به شکل مخروطی شکل و مستقیم است. بعضی از گونه­های آن در خاک معمولی، درخاک­های شنی و ماسه ای و بعضی نیز در خاک­های ضعیف دستکاری رشد خوبی دارند. زمان کاشت این گیاه از شهریورماه تا آبان ماه است.

روش ازدیاد این گیاه بوسیله بذر بوده که آن­را با پوششی حدود 3/. سانتی متر درکیسه­های پلاستیکی درفروردین کاشته و در سال بعدی در محل اصلی باز کاشت می­شوند.

از گونه­های مهم این گیاه می­توان به کاج سیاه، کاج کاشفی، کاج مشهدی و ... اشاره نمود.

 

ü     سروکوهی ( نام علمی Jumperus spp  ) گیاهی است همیشه سبز، برگ­ها سوزنی و باریک بوده و به دو صورت درختی (ارس) و درختچه­ای (سرو کوهی) دیده می­شوند.

خاک مورد نیاز آن معمولی وخوب بوده و به محل­های باز با شخم خوب احتیاج دارد. گیاه مناسبی است و زمان کاشت آن شهریور و فروردین ماه می­باشد. ازدیاد آن توسط بذر بوده به­طوری­که در خاک معمولی در فروردین ماه کاشته بعد از اینکه نهال­ها به 50 سانت رسیدند آن­ها را جابجا کرده و بعد از یکسال عمل باز کاشت باید انجام شود.

ü     سرخدار: ( نام علمی Taxus baccata ) گیاهانی هستند دارای چوب سخت، همیشه سبز، برگ­های آن دارای مواد سمی است. خاک­های با عمیق و مکان مرطوب را بهتر می پسندد ولی بطور کل خاک­های آهکی را ترجیح می دهد. محل­های آفتابی یا آفتاب سایه برای کاشت آن بسیار مناسب است. بهترین زمان کاشت برای این گیاه شهریور تا آذر یا فروردین تا خرداد و برای هرس فروردین تا اردیبهشت می­باشد. ازدیاد آن توسط کاشت بذر با عمق 5/2 سانتی در اسفند انجام پذیر است.

برای ساخت پرچین یا دیواره سبزبسیارمناسب است (مخصوصا سرخدارهای طلائی و نقره ای ). بدین منظور بایستی هرس سر پرچین را هر سال دوبار در اردیبهشت و مرداد بدون هر گونه تأخیری انجام داد. برای کاشت پرچین باید فاصله کشت هر گیاه را به 45 سانت رسانید.

این گیاه را می­توان بصورت تک درخت یا توده­ای در محوطه­های چمن کاری نیز کاشت.

 

ü     نوش (نام علمی Thuya spp ) گونه­ای است همیشه سبز و سوزنی برگ، بصورت درختی و یا بوته­ای است. برگ­ها کوچک و پولکی شکل، گیاهی کم توقع است و در شرایط نامساعد انشعابات آن کمبود رنگ دارند. این گیاه به سهولت هرس می­شود، به همین دلیل در فضای سبز در تزیینات آن­را به اشکال مختلف فرم می­دهند.

به خاک­های عمیق و مرطوب و مکان­های آفتاب رو نیازمند است، گونه­های پا کوتاه آن جهت کاشت در باغ­های صخره­ای استفاده می­گردد. بصورت تک درختی و ردیفی نیز کشت می گردند. در اینصورت چون می­توان رشد طول و عرض آن­را از طریق هرس کنترل نمود بصورت پرچین کشت شده و در اینصورت در خاک معمولی مرطوب آن­را در شهریور، مهر یا اسفند و فروردین به فاصله 60 سانتی کاشته و دو بار در سال یکی در اردیبهشت و دیگری در تیر ماه هرس فرم انجام می­گیرد.

 

ü     افرا ( نام علمی Acer spp ) از درختان چوب صنعتی و بعضی زینتی هستند، دارای خزان و برگ­های پنجه ای متقابل شانه­ای شامل 5-3 برگچه نوکدار با دندانه دارهای نامنظم است. میوه­ها از نوع فندقه دارای دو بال به شکل 8 با زاویه های مختلف و در تابستان می­رسند.

افراها در هر نوع خاک بعمل می­آیند ولی گونه­های مختلف آن در خاک­های آهکی سازگارتر هستند در مناطق کاملاً آفتابی نیز اگر کاشته شوند بهتر است. این گیاه در طول دوره رشد خود به هیچ هرسی نیاز ندارد و لی بهتر است در بهار شاخه­های خشک و بیمار حذف شوند.

بذرکاری، پیوند زنی، قلمه زنی ، خوابیدن و کشت بافت از جمله راه­های تکثیر این گیاهند. انواع واریته های افرا عبارتند از :

افرای سیاه گیاهی است سریع الرشد و عامه پسند دو جنسی تنها پایه­های نر آن زینتی هستند.

افرای  دشتی ارزش تزیینی چندانی ندارد.

افرای برگ چناری دارای برگ­های شبیه چنارند.

افرای سرخ دارای برگ­های قرمز ارغوانی بوده و گیاهی است مناسب برای پر کردن فضای خالی بین درختان پا بلند.

افرای پوست رنگی دارای پوست­های رنگی به رنگ قهوه ای، خاکستری و. ...

 

ü     اقاقیا ( نام علمی Robinia spp ) درختی است با نهالهای شبیه به گل نخود به صورت خوشه­های آویزان و معطر که در اردیبهشت و خرداد ماه ظاهر می­شوند. تقریباً در همه جا رشد می­کنند ولی بهتر است در محل­های با بادهای شدید اجتناب نمود چون دارای ساقه­های ترد و شکننده است. از واریته­های آن می­توان به اقاقیای سفید، اقاقیای سرخ و اقاقیای چتری (پیوندی) اشاره کرد.

این گیاه زیاد متوقع نیست و در هر نوع خاک و هر شرایط آب وهوائی رشد می­کند اما نسبت به کمبود آهن حساس بوده علائم  کمبود را سرعت رشد و سفید شدگی در برگ­ها نشان می­دهد. این گیاه در مناطق آفتابی تا آفتاب سایه رشد خوبی دارد.

هرس در صورت لزوم از آبان تا بهمن انجام می­شود.

تکثیر و ازدیاد آن از طریق بذر انجام می­گیرد، پیوند زنی، پاجوش و ریشه جوش نیز از روشهای ازدیاد آن است.

 

ü     ارغوان (نام علمی Cercis spp ) گیاهی است با ارتفاع حدود 8 سانتی که به کم آبی مقاومت خوبی دارد. ابتدا بصورت بوته رشد می کند، خوشه­های گل نخود شکل و صورتی آن بر روی شاخه­های سخت قبل از آنکه برگ­های ساده قلبی شکل آن ظاهر شوند باز می شوند. ارغوان گل سفید نیز وجود دارد.

درخاک­های گچی وآهکی بخوبی رشد می­کند و نیاز به آفتاب کامل دارد. در صورت نیاز بعد از گلدهی شاخه­های مسن و شکسته را می­توان هرس نمود.

بذرکاری بهترین تکثیر ارغوان بوده که بایستی مد نظر داشت معمولاً در اواخر فروردین و اوائل اردیبهشت در عمق 1 سانتی با پوششی از ماسه کاشته شوند.

 

ü     بید (نام علمی SaLix spp ) گیاهانی هستند با خصوصیات: سریع الرشد، رطوبت پسند، برگ­های دراز و کشیده و دارای شاتون­های گل.

ازانواع آن می­توان به بید سفید، بید مجنون، بید معلق، بید سرخ، بید براق، بید بنفش، بید مشک و ... اشاره نمود. در خاک­های لومی عمیق و آفتاب کامل، بسیار عالی رشد می­کنددو در اماکنی که دارای مانداب هستند مانند برکه­های فضای سبز نیز رشد خوبی دارد.

شاخه­های ناخواسته و پاجوش­ها را می­توان در زمستان حذف کرد. هرس شدیدتر نیز برای واریته­های پوست رنگی توصیه می­شود.

سرشاخه­های این گیاه به راحتی در آب ریشه­دار می­شوند.بذر کاری و پیوند زنی نیز از دیگر راه­های تکثیر این گیاه است (پیوند بید قری روی بید معمولی ).

 

ü     چنار ( نام علمی Platanus spp ) درختی است پهن برگ و خزان کننده با رشدی خوب و نهایتاً تا ارتفاع 25 متر می­رسد. برگ­ها با پهنک دارای 5 تا 7 قطعه دندانه­دار هستند و در زیر برگ­ها کرک­هائی دیده می­شود. میوه­ها توپر شکل و پشمالو دارای دنباله هستند که در پاییز می­رسند.

تنها مشکل این درخت ایجاد آلرژی است که به خاطر گرده­هایی است که در برگ­های جوان بیشتر وجود دارد. همچنین بعلت داشتن ریشه­های سطحی در انتخاب محل کاشت آن بایستی وقت کافی بعمل آورد زیرا در مقابل بادهای تند مقاومت کمی از خود نشان می­دهند. در هر نوع خاک مرطوبی بخوبی رشد می کند، در PH های قلیائی و خاک­های لومی سازش دارد. خاک­های خشک موجب ایجاد خسارت در این گیاه خواهد شد ضمناً بهتر است در مکان­های آفتابی و آفتاب سایه کاشته شود.

در صورت لزوم بایستی ساقه­های ناخواسته را در آبان تا بهمن از روی گیاه هرس نمود. بهترین روش تکثیر این گیاه استفاده از قلمه­های شاخه­های پا جوش دو ساله ( یا یکساله قوی ) است. همچنین از طریق بذر می­توان اقدام نمود. اما چون رشد نهالچه­های آن بسیار کم است معمولاً مرسوم نیست.

بایستی در نظر داشت که پایه­های بوجود آمده از بذر معمولاً قوی­تر از پایه­های حاصله ازقلمه هستند و توصیه می­شود هر چند سال یکبار تکثیر غیر جنسی از طریق کاشت بذر اقدام به تولید نهال نمود چون احتمال می­رود و اثرات خزان زودرس چنار در تیر ماه و کاهش مقاومت این گیاه به تنش­های محیطی دراثر ازدیاد همه ساله آن ازطریق قلمه می­باشد که طی سالیان متمادی ادامه داشته و تشدید نیز شده است.

 

-       روش­های کاشت درختان در طراحی فضای سبز شهری

 

الف)کاشت منفرد یا تأکیدی

روش کاشت تأکیدی روش مناسب برای تأکید و نمایش یک درختچه با ویژگی های رشدی خاص و یا یک درخت با عادات رشد غیر معمول و زیبا می­باشد. اگر به تعداد مناسب از این نوع کاشت استفاده شود، گیاهان تأکیدی باعث ایجاد تنوع و مانع تکرار خسته کننده در طرح می­شوند و دید بیننده را به نقاط موردنظر طراح معطوف می‌نمایند. ولی در صورتی که تعداد زیادی گیاه تأکیدی مورد مصرف قرارگیرد. باعث نوعی آشفتگی بصری در طراحی خواهدشد. استفاده از یک گیاه تأکیدی و یا یک درخت کوچک در نزدیکی ورودی ساختمان می تواند ایجاد یک نقطه کانونی نماید و در تقویت و نمایش آن ورودی بسیار کارساز است.

بسیاری از گل دهنده مناسب که به عنوان گیاه تأکیدی مورد استفاده قرار می-گیرند عبارتند از:

ارغوان

ابریشم

باران طلایی

سه رنگ

انواعی از کراتوس­ها

سدروس­ها

کاج ها

نوئل ها

ماگنولیای تابستانه

 

ب) کاشت درختان ردیفی یا خطی

ردیف درختان، درختچه­ها و دیگر گیاهان بطور مؤثری باعث امتداد خطوط معماری بناها در محوطه خارجی آنها می­شود. خطوط مستقیم یا منحنی درختان کاشته شده نیز می­تواند محوطه­هایی سایه­دار و مناسب برای پارک خودروها در گذرگاه­ها و خانه­ها ایجاد کند. همچنین از ردیف گیاهان می­توان به جای بادشکن، دیواره جداکننده، دیوار کاهنده شدت صوت و یا مانعی دربرابر آلودگی­های بصری استفاده کرد.

در این نوع کاشت باید دقت کرد که از گیاهان مقاوم و کاملاً سازگار با محیط استفاده شود. زیرا در صورتی که یک یا چند گیاه دچار مشکل شوند تأثیر بصری بسیار نامطلوبی در همه گیاهان موجود در آن ردیف گیاهی خواهد داشت بنابراین اطمینان از یکدست بودن خاک بستر و شرایط زهکشی و نوری محل در طول ردیف گیاهی بسیار مهم می‌باشد. گیاهانی که برای این نوع کشت مناسب می­باشند عبارتند از:

برگ نو

انواع زرشکهای زینتی

گونه های شمشاد

نوش

سرخدار

نارون

تبریزی

گونه های نخل

 

ج) کاشت گروهی

روش کاشت گروهی روشی به نسبت طبیعی تر در استفاده از گیاهان می­باشد در این روش تعدادی درخت و درختچه در نزدیکی یکدیگر قرار می­گیرند و ایجاد یک توده گیاه می کنند از آنجایی که گیاهان عموماً در این روش بصورت طبیعی در کنار یکدیگر جای می گیرند، کاربرد این سبک کاشت می­تواند بخوبی بین محوطه­های تازه تأسیس و محیط طبیعی پیرامون آنها ارتباط و همبستگی برقرار نماید.

انواع سبدها

انواع زغال اخته زینتی

یاس زرد

زرشک سرخ

گل توری

 

د) کاشت توده­ای

روش کاشت توده­ای در واقع نوع گسترش یافت روش کاشت گروهی می­باشد در کاشت توده­ای، گیاهان هویت انفرادی خود را از دست می­دهند و در قالب یک طرح کلی جای می­گیرند. توده های گیاهی بویژه در مرتبط کردن ساختمان­های بزرگ یا محیط­های پیرامونی آنها می­توانند بسیار سودمند باشند، البته در صورتی­که مقیاس و ارتباط مناسب یبن این توده­های گیاهی و ساختمان­های مورد نظر وجود داشته باشد. درختچه­ها که بصورت توده­ای قابل کاشت هستند.

بداغ

به ژاپنی

اسپیره

طاووسی

 

البته هر یک از گونه­های نامبرده می­تواند بسته به شرایط و چگونگی ترکیب­بندی با دیگر گیاهان در روش­های مختلف کاشت مورد استفاده قرار بگیرند.

در قرارگیری گیاهان نسبت به یکدیگر و همچنین نسبت به محیط فراگیرنده آنها، توجه به شکل­کلی، رنگ و بافت گیاهان دارای اهمیت بسیار زیادی می­باشند. افزودن به این در کلیه مراحل طراحی باید اصول زیبا شناسی شامل سادگی، ترتیب و تسلسل، تقارن، تنوع، تعادل و توازن، تأکیدی، تکرار و ریتم و مقیاس را برای دستیابی به یک طراحی کاشت موفق در نظر داشته باشد.

یک طراحی کاشت موفق با وجود دارابودن اجزای تکثیر، باید وحدت و یکپارچگی داشته باشد و مجموعه اجزای آن باید بتوانند حس مورد نظر طراح را به بیننده منتقل نمایند.

با توجه به مطالب ذکر شده می توان مراحل زیر را برای یک طراحی کاشت اصولی در نظر گرفت.

Ø بررسی و مطالعه شرایط اقلیمی منطقه

Ø شناسایی گیاهان بومی و یا سازگار با این شرایط اقلیمی

Ø شناسایی نیازها و محدودیت­هایی که طراح با آن­ها روبروست.

Ø انتخاب گیاهان مناسب با توجه به شکل کلی، رنگ و بافت آنها

Ø مشخص کردن نحوه کنار هم قرار گرفتن بادر نظر گرفتن اصول زیباشناسی

در این صورت یک فضای سبز موفقی با بیشترین زیبایی بصری، کارایی و پایداری و کمترین هزینه نگهداری بدست خواهد آمد.

 

بخش 4 : GPS و GIS در خدمت فضای سبز شهری

تحلیل اطلاعات در مورد مسائلی چون تعیین گونه­های گیاهی (درختان، درختچه­ها ، گل­ها، گیاهان پوششی)، مکان­یابی و بررسی طراحی کاشت گیاهی در پارک­ها و تهیه الگوهای رشد انواع گونه­های درختی در طی سالیان متمادی امری است بسیار طاقت فرسا که نیاز به صرف وقت، انرژی، هزینه و نیروی انسانی بسیاری خواهد داشت.

به همین منظور درقالب پروژه­ای مربوط به پارکی واقع در ایتالیا، مطالعه موردی برای بررسی نقش فن­آوریهای  GISو GPS در ذخیره­سازی داده­های مربوط به پوشش­های گیاهی پارک (شامل درختان و ... ) ارائه شد. نگهداری و حفظ درختان پارک­های شهری مستلزم داشتن حجم زیادی از داده­ها در مورد سن، مکان و نوع گونه­های گیاهی موجود در پارک­هاست. علاوه بر آن، دسترسی به اطلاعاتی چون نحوه نگهداری و علائم بیماری ­ها و آفات گیاهی نیز ضروری است. داده های فوق برای مسئولین پارک­ها و فضاهای سبز شهری کاملاً ضروری است چرا که ارزیابی خطرات ممکن برای از بین رفتن درختان یا آسیب دیدن آن­ها، تأمین سلامت و وضعیت قابل قبول برای پوشش گیاهی پارک­ها با صرف هزینه­ای مناسب و به حداقل رساندن خطر نابودی گیاهان و خطرات تهدیدکننده درختان در منظر شهری، از عمده مسائلی است که برای آنان اهمیت دارد.

در زمانی که کارشناسان فضای سبز اقدام به ارائه برنامه­های تازه برای نگهداری درختان پارک­های شهری به مسئولان ذیربط می­کنند، ناچارند تمام گزارش­های ناظران پارک­ها در مورد وضعیت موجود درختان و کلیه ضوابط مورد نیاز برای ممانعت از تخریب و نابودی فضای سبز پارک­ها را جمع­آوری کنند.

در ادامه سعی شده نقش فن­آوری­هایی چون GIS و GPS در مدیریت فضای سبز و نگهداری گیاهان پارک­های شهری تشریح گردد و در عین حال با داشتن داده­هایی چون شرایط رشد و سلامتی پوشش­های گیاهی، به ارزیابی میزان حساسیت و آسیب پذیر بودن درختان پارک­ها نسبت به بیماری­ها و یا صدمات مختلف پرداخته شود. در پروژه مذکور، جمع آوری داده­ها و تهیه نقشه از آن به عنوان زیر بنای پروژه­ای عظیم­تر با هدف ارائه سیستمی نوین برای مدیریت پارک­ها بر مبنای فن­آوری GIS به کار گرفته شده است. پروژه مذکور کل منطقه Emilla Romagna را با هدف ذکر شده پوشش می دهد.

مسئولین بخش ارتباط فن­آوری­ها (در شهر Gesena ایتالیا ) از فن آوری­های GPS و GIS به طور مشترک در تهیه نقشه­های پوشش گیاهی در پارک تاریخی Bolognas در Villa Mazzacorati استفاده کردند. در تهیه نقشه­های مزبور، سیستم Trimble ProXL برای مشخص کردن کلیه گونه­های درختی، درختچه­ای و سایر پوشش­های گیاهی با همان دقت ترسیمی خاص برای شبکه معابر یا سایر عوارض، مورد استفاده کاربران قرار می­گیرد. با آزمایش و بررسی میزان سلامتی و شرایط رشد درختان­، کارشناسان فضای سبز قادر خواهند شد تا به ارزیابی مقدار آسیب پذیری این گیاهان نسبت به بیماری­ها و زیان­های احتمالی بپردازند.

-       جمع آوری داده­ها

سیستم Trimble ProXL گیرنده ای با کانال­های موازی 8LI و با قابلیت دسترسی به انواع کد های C/A و فاز می­باشد. این سیستم مجهز به کامپیوتر­های دستی و نرم افزار­های گسترده برنامه­ریزی جمع­آوری داده­ها و پردازش آن­ها و همچنین خروجی ویژه سیستم اطلاعات جغرافیایی است. بانک اطلاعات داخلی سیستم به کاربر این امکان را می­دهد تا اطلاعات توصیفی در محیط GIS وارد نمایند. این بانک اطلاعاتی اساسا برای بررسی درختان در منطقه تنظیم شده و متناسب با کاربردهای مورد نیاز می­باشد.

در قدم نخست، گروه جمع­آوری کننده داده­ها به گردآوری و ثبت داده­هایی نظیر گونه­های گیاهی، قطر، ارتفاع و سن تقریبی و همچنین اطلاعاتی در مورد هر یک از درختان موجود درپارک Villa Mazzacorati پرداختند. مرحله بعدی عبارت بود از ارزیابی مکان­هایی که نسبت به بروز بیماری­ها یا لطمه پذیری مستعد و حساسند و همچنین شناسایی عوامل و عوارضی که در محیط موجب بیماری یا وارد آوردن خسارت و لطمه به گیاهان می­شود. برای بررسی علائمی چون قارچ­ها، زخم­ها و شکستگی­ها یا پوسیدگی تنه، کلیه درختان پارک مزبور بررسی شدند با توجه به کلیه عوامل مذکور برای هر یک از درختان کاشته شده در پارک یک ارزش کیفی تحت عنوان (پتانسیل انقراض ) محاسبه نمودیم. با افزودن ارزش فوق به ارزش کیفی دیگری که مبین تاثیر کلیه عوامل نامطلوب زیست محیطی به گیاه می­باشد امکان دسته­بندی درختان از نظر آسیب پذیری به وجود آمد. از آنجا که در پروژه فوق حیطه وسیعی از عوارض به نقشه تبدیل شده­اند، نیازی به ناوبری بی درنگ نبود . برای این منظور از روش پس-پردازش GPS تفاضلی استفاده نمودیم.

 

پشت بام منزلی که در فاصله 3 کیلومتری پارک واقع شده بود، به عنوان ایستگاه مبنایی که یکی از نقاط مرجع پروژه را برای برداشت­های نقشه­برداری در سیستم تشکیل می­داد انتخاب گردید. این عمل باعث شد تا امکان اندازه­گیری­های همزمان با دقتی بهتر از 1m فراهم گردد.

جنبه های فنی :

مسئولین محلی Emilla Romagna ، سیستمی به نام Me-V برای ثبت داده­ها در اختیار محققین گذاردند، که به کمک آن کارهای گروه جمع­آوری کننده اطلاعات توصیفی و عوارض مورد نیاز، به راحتی انجام پذیرفت. ماسک ارتفاعی تنظیم شده در سیستم ProXL تا 12 درجه و ماسک مبنا تا 10 درجه تنظیم گردید.این گزینه ای محافظه کارانه بود زیرا تفاضل ماسک ها به ازای هر 100km یک درجه موجب تمایز و جداسازی عارضه می شود. روش طبقه بندی مزبور برای استفاده بهینه از داده­های ماهواره ای و تعیین آن به عنوان نقشه مبنای محل ، مناسب بوده است.

نسبت سیگنال به نویز را برای سیستم ProXL برابر 8 درجه قرار دادیم. چراکه سیگنالهای فرستاده شده در زمینه مطالعاتی مذکور بسیار کوتاه بودند و گیرنده های تعبیه شده در سیستم بایستی قدرت جذب حتی ضعیف ترین سیگنالها را نیز می­داشتند. گیرند های سیستم به شکلی تنظیم شده بود تا در هر زمان مورد نیاز از بیش از 4 ماهواره امکان دریافت امواج را داشته باشند.خروجی­های تولید شده با این روش، تأمین­کننده راه حلی فرا توصیفی برای قطعیت در بررسی عوارض (ODS) می­باشد. در مرحله بین پردازش از نرم افزار پردازش تصویر برای تصحیح تصاویر دریافت شده از ماهواره های مورد نیاز (بیش از 4 ماهواره) استفاده می­شود. تمهیدات فوق دقت پروژه را تا حد قابل ملاحظه ای افزایش داد. پس از تصحیح داده­ها، مختصات از سیستم تصویر جغرافیایی (WGS84) به سیستم UTM (ED50) تبدیل گردید و سرانجام نقشه­های تهیه شده در اختیار مسئولین GIS منطقه قرار گرفت.

در این پروژه، برای تهیه نقشه­های توزیع مکانی از انواع گونه­های گیاهی و پتانسیل آسیب­پذیری از برنامه­های کامپیوتری خودمان استفاده کردیم.

سیستم ProXL حتی در زیر درختان، عملکردی بسیار موثر داشته است. عمده ترین مشکلات بررسی شده در بین درختان مجاور Villa و بین درختانی با شاخه ها و تاج بسیار گسترده، گزارش گردیده است. در چنین مواردی می توان از ابزاری با دقت کمتر از سیستم مکان یابی جهانی (GPS) برای تجهیز ProXL بهره جست. در اینگونه موارد ، هندسه ماهواره ایده ال نبوده و ما مظنون به کاهش دقت بودیم(گرچه در حد مشخصات فنی ProXL).

 

-       زمان برداشت

با استفاده از فن آوری ذکر شده تهیه نقشه های پارک ، تعیین محدوده ها و بررسی امکانات، نسبتا به راحتیب و در زمان کوتاهی صورت گرفت. برداشت داده­های مربوط به گیاهان زمان بیشتری لازم داشت­، چراکه تهیه فهرستی از درختان شهری به انضمام اطلاعات مورد نیاز و موارد موثر دیگر بسیار پیچیده است.

تهیه چنین فهرستی بسیار پر هزینه هم می­باشد چراکه به طور متوسط در پروژه فوق وارد کردن داده­های مورد نیاز در پایگاه داده ها و تکمیل و نظارت بر هر یک از آنها به 2 تا 3 دقیقه وقت نیاز داشت. طبق تجربه بدست آمده 14 ساعت زمان برای برداشت اطلاعات مربوط به 780 اصله درخت، 12 ساعت برای سایر برداشتهای میدانی لازم است و سرانجام 2 ساعت برای پردازش داده های جمع آوری شده وقت صرف گردید.

ذخیره­سازی مستقیم داده ها در فیلد های مشخص نه تنها موجب صرفه جوئی در زمان می­شود بلکه امکانات جانبی بسیار قوی نیز در پردازش آنها فراهم می سازد. برای وسعت بخشیدن بهینه به پایگاه داده ای ایجاد شده، لازم است تا تعادلی مطلوب میان حجم اطلاعات ذخیره شده و زمانی که کاربران بر روی فیلد ها باید صرف کنند، برقرار شود.

ولی این واقعیت را ابید اذعان داشت که مراحل جمع آوری داده­ها زیر نظر کارشناسان و کاربران تعلیم دیده صورت می­گیرد، چراکه با توجه به روش اجراشده، تکمیل رکوردهای مربوط به موضوعات مشروح برای هر یک از درختان، در شرایطی غیر از این، مقدور نخواهد شد.

در هر صورت ، نقشه های مناطق آسیب پذیر برای گیاهان به عنوان یک ابزار مدیریتی کاملا موفق ، عملکرد خویش را به اثبات رسانیده است و در مجموع می توان آنها را به عنوان معیارهای کنترل پروژه پذیرفت.نقشه های تهیه شده به مسئولین فضاهای سبز و پارکهای شهری امکان می­دهد تا اقداماتی چون: هرس درختان، انتقال گیاهان، مبارزه با آفات و بیماری­های گیاهی، ترمیم درختان آسیب دیده و حذف درختان پوسیده و بیمار از فضای سبز پارک را به موقع و در مکان مناسب انجام دهند و در عین حال امکان برنامه ریزی بهینه برای نگهداری پارکها با حداقل هزینه ممکن و حداکثر بازده مطلوب فراهم آید.

در مدیریت­های شهری نوین کاربرد فن­آوری­هایی چون سیستم­های مکان­یابی جهانی (GPS) و سیستم­های اطلاعات جغرافیایی (GIS) برای برداشت­های بسیار دقیق در سطحی وسیع و ذخیره­سازی و تحلیل حجم زیادی از داده­ها امری الزامی است. مطالب فوق به عنوان نمونه­ای از روش­های موفق کاربرد GIS و GPS در زمینه مدیریت فضاهای سبز و پارک­ها در محیط زیست شهری، قابل توجه می­باشد.

منابع:

سایت رسمی سازمان پارک­ها و فضای سبز شهر تهران

فصل­نامه مدیریت شهری، شماره 21، پاییز 1387      (ModiriyatShahri-no, 21. Autmn 2008)

نشریه هنرهای زیبا، معماری و شهرسازی، شماره 43، پاییز 1389

http://irdoc.net

http://nayyer.ir

http://nayyer.ir

http://nayyer.ir

http://www.jangaliha.ir

http://isfahanportal.ir

http://parks.ahvaz.ir

http://culture.aruna.ir

http://www.fekresabz.ir

http://nayyer.ir

http://www.projesara.ir

http://behsaz.org

http://agri-eng.net

http://www.noandishaan.com

http://mfsv89tu.blogfa.com

http://mfsv89tu.blogfa.com

http://www.iran-eng.com

http://www.civilica.com

http://mfsv89tu.blogfa.com

http://farahi2536.blogfa.com

http://tehran4herfe1390.blogfa.com

http://fazayesabz.parsiblog.com

http://horticulturecity.mihanblog.com

من در رشته تولید و بهره وری گیاهان دارویی و معطر تحصیل کردم، همچنین فارغ التحصیل در رشته مهندسی منابع طبیعی گرایش محیط زیست هستم. سعی من برآنست اندکی از مباحثی که آموخته ام را به اجرا بگذارم. با احترام از مساعدت های خانواده و دوستانم صمیمانه سپاسگزارم و سر فرود می آورم ... در پناه خداوندگارم باشید.
نویسندگان وبلاگ:
کدهای اضافی کاربر :